صورت نصّى براى حمل وجود دارد . همچون اين گفتهء گوينده كه : « دست زيد را ببريد ، چه از جاى محفوظ چيزى دزديده است » . آن كس بدين جهت سزاوار بريدن دست است كه از جاى در بسته چيزى دزديده است ، نه به سببى ديگر كه ضدّ اين فعل يا شبيه آن باشد . و اين نصّى است براى بريدن دست هر كسى كه از جاى محفوظ چيزى بدزدد ، زيرا چنان كه بيان كرديم چنين قيد و شرطى براى بريدن دست وجود داشته است . پس اگر در قياس معتقد به چيزى باشيد كه از آن ياد كرديم ، در آن صورت اختلاف ميان ما و شما تنها در نام است نه در معنى ، و آنچه شما براى بيان حكم در مورد هر حالت خاص به جستجوى آن هستيد ، به جاى قياس نصّى است كه وارد شده باشد « 1 » » .
مرد معتزلى در پاسخ مىگويد كه ما نمىگوييم كه نص در اصول ، چنان كه ياد كردى ، وارد شده است . بلكه نشانهها را با گونهاى استنباط و تأمل ادراك مىكنيم « 2 » .
در اين هنگام باقلانى كه او نيز در مجلس بحث شركت داشت ، رشتهء سخن را به دست گرفت و گفت : ما نمىگوييم كه اين علامات قطعى يا معلوم است تا روش استخراج آن را ذكر كنيم ، ولى آنچه مذهب من و مذهب اين شيخ است ، توجّه به غلبهء ظن در اين است كه هر چه در ظنّ من غالب باشد بر آن عمل مىكنم و آن را نشانه و علامت قرار مىدهم . ممكن است چيزى جز آن در ظنّ شخص ديگر غلبه كند كه اگر بر آن عمل كند خطا نكرده است . هر مجتهدى بر راه صواب است . شيخ مفيد از باقلانى خواست تا بگويد چرا يك جريان محتملتر از ديگرى به نظر مىرسد ، و او در جواب چند مثال از زندگى عملى آورد : مردى از اين راه مىرود نه از آن راه ، بدان جهت كه گمان مىكند اين راه راه راست است ؛ كسى به فلان سوداگرى مىپردازد نه به سوداگرى ديگر ،
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، 52 - 51 .
( 2 ) - همان جا . نيز رجوع كنيد به برونشويگ ، ص 207 ، كه در آن گزارش اين برهان آمده است .