مجاورت مستقيم بيان مورد نظر قرار گرفته باشد ، در صورتى كه شيخ مفيد به اين اندازه سختگير نيست . وى تنها اين را مىگويد كه عام ممكن است با قرآن و سنّت خاص شود .
اجماع
در ميان اهل تسنّن ، ريشهء سوم فقه ، در كنار كتاب و سنّت ، عبارت از اجماع است . شيخ مفيد هر اجماعى را كه شامل امامى نباشد طرد مىكند ، و مىگويد كه حجيّت يك امام بدون توافق باقى امّت سبب پيدا شدن يقين است . وى مىگويد :
« گفتار در اجماع :
و من مىگويم كه اجماع امّت از آن جهت حجّت است كه متضمّن قول حجّت ( يعنى امام ) است . و بنابراين اجماع شيعه بدون اجماع [ همهء مسلمانان ] حجّت است .
و اصل در اين باب اثبات حقّ است به گفتهء امامى كه جايگزين مقام پيامبر ( ص ) است . پس اگر امام چيزى بگويد كه هيچ يك از مردم بر آن با او موافقت نكند ، اين گفته برهان و حجّتى كافى است . و ما از آن جهت اجماع را حجّت دانستيم كه ممكن نيست بدون امام چنين اجماعى حاصل شود ، چه او در ميان امّت از همه بلندقدرتر است و در نيكيها و گفتارها و كردارهاى نيكو بر همه برترى دارد .
اين مذهب خاصّ اهل امامت است . مخالف آنند معتزله و مرجئه و خوارج و اصحاب حديث از قدريّه و اهل اجبار » « 1 » .
همين طرد هر اجماع كه امام در داخل آن نباشد ، در جايى آمده كه محتملا
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 100 - 99 . همين مطلب در « اصول الفقه » ، ص 193 نيز آمده است . رجوع كنيد به برونشويگ ، ص 205 .