اصطخرى معتزلى ( متوفّى در 404 / 14 - 1013 را بر آن داشت كه ردّيّهاى بر ضدّ باطنيان تأليف كند ، و در 408 / 18 - 1017 القادر هيئتى را به دربار سلطان محمود غزنوى روانه ساخت و به او پيشنهاد كرد كه نبرد مشتركى بر ضدّ باطنيّه و معتزله آغاز كنند . و در 409 / 19 - 1018 يك اعتقاد نامهء مبتنى بر حديث منتشر كرد كه در آن عقايد و تعليمات معتزليان و رافضيان محكوم شده بود « 1 » .
عامل ديگرى كه در تقويت تجديد حيات مذهب تسنّن متناسب با نيرومندى و حيثيّت در حال افزايش خليفه تأثير داشت ، زياد شدن شدّت و وفور فتنهانگيزيها و آشوبهاى مزمنى بود كه ميان شيعيان و سنّيان بغداد صورت مىگرفت . در سال 389 / 999 سنّيان به آن آغاز كردند كه در مقابل دو عيدى كه شيعيان برگزار مىكردند و معزّ الدّوله قرار آن را در 351 / 962 گذاشته بود ، دو عيد مخصوص به خود برقرار سازند .
سنّيان در روز هجدهم محرّم ، هشت روز پس از مراسم عزادارى عاشوراى شيعيان ، به سوگوارى بر مرگ مصعب بن زبير مىنشستند . و در بيست و ششم ذو الحجّه ، هشت روز پس از عيد غدير شيعيان ، تشريفاتى به نام يوم الغار به ياد بود مدّتى كه حضرت رسول با ابو بكر در غار پنهان بودند ، برگزار مىكردند « 2 » . برگزارى عمومى مراسم اين چهار روز سبب پيدا شدن اختلافات و زدوخوردهايى ميان شيعه و سنّى مىشد .
در 392 / 1003 زد و خورد ميان عيّاران چندان شديد شد كه فرمانرواى آل بويهء عراق مأمور فرونشاندن آن شد . ابن الجوزى در اين باره چنين نوشته است :
« درگيرى با عيّاران در بغداد فزونى يافت . در ميان آنان يك عبّاسى و يك
هامش
( 1 ) - رجوع شود به ه . لانوست ، اصول السنة و الديانهء ابن بطة ( دمشق : انستيتوى فرانسوى دمشق ، 1958 ) ، ص نود و دو تا نود و شش .H . Laoust , La Profession de foi d'Ibn Batta ( Damascus : Institut francais de Damas ). ( 2 ) - ابن الاثير ، الكامل فى التأريخ ( قاهره : بولاق ، 1290 ه ق ) ، نهم ، 58 .