حضرت على ( ع ) « 1 » و دربارهء استفادهء از قياس در مسائل فقهى « 2 » اتّفاق افتاده ، گزارشهايى در دست است .
آنچه بيشتر به اين بحث مربوط مىشود ، برخوردى است كه ميان مفيد با معتزليان صورت گرفته است . در كتاب الفصول المختارة اين نامها براى معتزليانى كه در مجالس حضور داشتند ذكر شده كه به طريق ديگر از آنان آگاهى نداريم : عرزالة « 3 » ، ابو عمرو الشّطوى « 4 » ، قاضى ابو محمّد العمانى ، ابو بكر بن الدّقاق « 5 » ، و « يك شيخ معتزلى از مردم رى كه هم از جهت بزرگى نياكان و هم از حيث وابستگى به دولت مورد احترام بود » « 6 » كه شايد عبد الجبّار بوده باشد . و در موارد ديگر اشاره شده است كه يك معتزلى بدون ذكر نام يا گروهى از معتزله در مجلس بحث حضور داشتهاند .
فرمانروايان آل بويهء بغداد زمينهء مذهبى شيعهء زيدى داشتند و به شيعهء اماميّه مهر مىورزيدند . ولى توجّه آنان به مصالح سياسى بر علاقهمندى ايشان نسبت به دين مىچربيد . در پايتخت تسنّن حكومت مىكردند كه اقلّيّت معتنابهى از پيروان مذهب اماميّه در محلّهء كرخ آن سكونت داشتند « 7 » . سياست دينى آل بويه چنان بود كه با شيعه و سنّى به صورت برابر رفتار مىكردند . چنان كه كائن گفته است :
هامش
( 1 ) - در همين مقدمه به شمارهء 135 از فهرست كتابهاى مفيد رجوع شود .
( 2 ) - مفيد ، الفصول ، ص 53 . در اين مورد به اواسط فصل يازدهم كتاب حاضر مراجعه شود .
( 3 ) - همان منبع ، ص 7 .
( 4 ) - همان منبع ، ص 8 .
( 5 ) - همان منبع ، ص 11 .
( 6 ) - همان منبع ، ص 97 .
( 7 ) - براى توزيع شيعيان در بغداد و در بخشهاى ديگر دستگاه خلافت ، رجوع كنيد به بوسه ، ص 406 و بعد .