توبه كردن براى يك نتيجه ، پيش از آنكه تحقّق پيدا كرده باشد ، به گفتهء شيخ مفيد ، درست نيست . اگر كسى علّت ضرورى آسيبى را به راه اندازد و بلافاصله از اينكه چنين كرده است پشيمان شود ، از كيفر هر دو عمل يعنى هم علّت و هم معلول پرهيز كرده است . ولى هنگامى كه معلول ضرورى تحقّق پيدا كند ، لازم است كه از آن نيز توبه كند « 1 » .
همه بر اين توافق دارند كه اگر در كار قبيحى كه شخص مرتكب شده ، كسى ديگر آسيبديده است ، براى آنكه توبه درست باشد لازم است شخص هر كار را كه براى جبران خسارت آن كس ديگر لازم است انجام دهد « 2 » . هنگامى كه كسى يك مؤمن را بكشد ، جبران آن مستلزم اين است كه قاتل خود را به خانوادهء مقتول تسليم كند تا اگر بخواهند او را قصاص كنند يا ديه بگيرند يا از او درگذرند « 3 » . روشى كه مفيد بنا بر آن با يك حالت خاص روبرو مىشود ، نمايندهء ارتباط ميان عقل و وحى در كلام او است .
چنين مىگويد :
« و امّا در مورد كسى كه ريختن خون مؤمنان را مباح دانسته و به همين بهانه خون مؤمنى را ريخته است ، عقل مانعى براى پذيرفته شدن توبهء او نمىبيند .
ولى بنا بر رواياتى كه از امامان راهنما ( ع ) رسيده ، كسى كه چنين كند هرگز توفيق توبه پيدا نخواهد كرد ، و هرگز به صورتى توبه نمىكند كه كيفر از او ساقط شود : و اين با انتخاب خودى و نه به صورت مجبور شده و ناگزيرى است - چنان كه در خبر از ايشان ( ع ) روايت شده است كه حرامزاده هرگز رفتار نجيبانه پيدا نمىكند و هنگام بلوغ مؤمن واقعى نمىشود . و اگر اظهار ايمان كند ، با شكّ نسبت به آن و نفاق همراه است ، بىآنكه اعتقاد و اطاعت
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 07 - 106 . دربارهء تولد رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 231 - 225 .
( 2 ) - المفيد ، اوائل ، ص 62 ؛ عبد الجبار ، المغنى ، چهاردهم ، 332 .
( 3 ) - اوائل ، ص 63 .