بغدادى انسان حقّ مؤكّدى براى دريافت پاداش در برابر طاعت ندارد . در طرح بصرى داراى چنين حقّى است . هر دو طرف با مجبّره مخالفند كه مىگويند خدا اصلا مكلّف نيست .
توبه
توبه عقاب و كيفر وابستهء به گناه را از ميان مىبرد ، ولى در اين كه چگونه چنين مىشود ، اختلاف نظر است . شيخ مفيد مىگويد :
« اماميّه بر اين امر اتّفاق كلمه دارند كه پذيرفته شدن توبه به فضل خداى عزّ و جل است . واجب عقلى نيست كه توبه شايستگى براى عقاب كارهاى گذشته را اسقاط كند . و اگر به وحى معلوم نشده بود كه توبه در حقيقت استحقاق عذاب را از ميان مىبرد ، عقلا امكان اين تصوّر وجود داشت كه توبهكنندگان بر شرط استحقاق عذاب باقى بمانند .
اصحاب حديث با اين نظر موافقند . معتزله مخالف آنند كه توبه لزوما كيفرى را كه پيش از آن شخص توبهكننده مستحقّ آن بوده است از ميان مىبرد » « 1 » .
معتزله عملا در اين امر توافق نداشتند كه آيا توبه مستقيما سبب از بين رفتن كيفر مىشود .
يا اين كيفيّت در نتيجهء تفضّل خدا صورت مىگيرد . اعتقاد شيخ مفيد همان اعتقاد بغداديان است كه مىگفتند خدا با تفضّل خود مجازات گناهكار را هنگام توبه كردن او محو مىكند .
بصريان ، به گفتهء عبد الجبّار ، چنان معتقد بودند كه خود توبه سبب اسقاط عقاب است « 2 » .
به هر صورت ، اعتقاد مفيد آن بوده كه خدا هميشه توبهء شخص را تا زمان احتضار و مأيوس شدن شخص از زندگى مىپذيرد . توبهء در بستر مرگ ، به گفتهء او ، بنا بر آنچه در قرآن آمده مردود است ، و در اين خصوص ميان اهل علم اختلافى نيست « 3 » . آيات
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 15 .
( 2 ) - شرح ، 790 ؛ المغنى ، چهاردهم ، 312 .
( 3 ) - اوائل ، ص 60 المفيد آياتى از قرآن را در كتاب خود نقل كرده است : سورهء نساء ، 18 ؛ سورهء مؤمنون ، 100 - 99 .