قرآنى در اين موضوع روشن است ، و عبد الجبّار نظرى همچون نظر مفيد ابراز داشته است « 1 » .
تعريف شيخ مفيد از حقيقت توبه چنين است :
« من مىگويم كه حقيقت توبه پشيمانى از گذشته است به صورت بازگشت به خداى عزّ و جلّ . و شرط آن مصمّم شدن بر ترك بازگشت به همان گونه گناه در تمام زندگى است . پس هر كس كه در توبهء خود از گناه آنچه را كه گفتيم فراهم نكند ، تائب نيست ، حتّى اگر عملا امثال آن معاصى گذشته را تكرار نكند .
اين مذهب جمهور اهل عدل است . چيزى از اماميّه در اين خصوص نمىدانم كه آن را نقل كنم . عبد السّلام جبّائى و پيروان او با اين عقيده مخالفند » « 2 » .
عبد الجبّار گفته است كه پشيمانى بر گذشته ريشهء توبه است ، و تصميم دربارهء آينده شرط آن « 3 » . چون عبد الجبّار معمولا از ابو هاشم جبّائى ( كه مفيد او را به لقب عبد السّلام خوانده ) پيروى مىكند ، چنان به نظر نمىرسد كه مخالفت ابو هاشم در اين نكته بوده باشد ، كه ويراستار اوائل در حاشيهء بر فقرهاى كه نقل شد به آن اشاره كرده است « 4 » . بلكه بايد گفت كه عدم توافق ابو هاشم در تأكيد وى بر اين امر است كه توبه بايد جنبهء عامّ و كلّى داشته باشد . وى مىگويد كه شخص بايد تنها به دليل خاص توبه نكند ، بلكه بايد بدان جهت توبه كند كه كارى كه كرده قبيح بوده است « 5 » . بنابراين كسى كه واقعا توبه مىكند ، بايد
هامش
( 1 ) - عبد الجبار ، تنزيه القرآن عن المطاعن ( قاهره : الجمالية ، 1329 ه ق ) ، ص 81 .
( 2 ) - اوائل ، ص 61 .
( 3 ) - شرح ، ص 792 .
( 4 ) - اوائل ، ص 61 ، حاشيهء 1 .
( 5 ) - البغدادى ، الفرق بين الفرق ، ص 114 . عبد الجبار ، شرح ، ص 791 نيز همين عقيده را بدون ذكرى از ابو هاشم اظهار كرده است .