بار ديگر معتزلى مىپرسد كه چگونه مىتوان تصوّر كرد كسانى كه به زندگى بازمىگردند به مخالفت خود با خدا ادامه دهند ، در صورتى كه پيش از آن عذاب قبر را آزمودهاند و مىدانند چه پيامدهاى بدى در صورت پرداختن به كارهاى بد منتظر ايشان است . و شيخ مفيد در جواب او مىگويد كه يادآورى از عذاب گذشته مانع آن نيست كه دربارهء آينده دچار ترديد شوند . آنان چنان مىانديشند كه از آن جهت از گور برخاستهاند كه بر دنيا حكومت كنند ، و اين رجعت را همچون بزرگداشتى براى خود تصوّر مىكنند ، و همچون در زندگى گذشته به كارهاى بد خود ادامه خواهند داد « 1 » .
عذاب قبر
اشعرى گفته كه دربارهء عذاب قبر اختلاف است ، و در اين باره از سه نظر ياد كرده است :
« بعضى منكر آن شدهاند ، و اينان معتزله و خوارجند . بعضى ديگر كه اكثريّت اهل اسلام را تشكيل مىدهند آن را قبول دارند . و بعضى ديگر بر آنند كه خدا ارواح را به رنج يا راحت مىرساند ، ولى بدنهايى كه در گورها قرار دارد در معرض اين رنج و راحت قرار نمىگيرد » « 2 » .
منابع اعتقاد به عذاب قبر اخبار و احاديث و تفسيرهايى از بعضى از آيات قران بر وفق همان احاديث است . دريافتى كه يك متكلّم از حقيقت انسان دارد ، در تفسير و تعبيرى كه از آن احاديث مىكند تأثير مىگذارد . شيخ مفيد ، بنا بر تصوّرى كه از ذات انسان دارد و آن را روح مىداند ، با دستهء سوم تقسيمات اشعرى سازگارى ندارد . وى مؤيّد امتحانى است كه از مرده در قبر به عمل مىآيد ، ولى مىگويد كه ثواب و عقاب در آنجا داده نمىشود . گفتهء وى چنين است :
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 118 .
( 2 ) - مقالات ، ص 430 .