نسبت به نكات اساسى ديگر ناقص باشد . بنابراين مجبّره از فرقهء اماميّه را نيز شيخ مفيد كافر مىداند .
در نخستين نظر ، آموزهء احباط معتزله ظاهرا اين تهمت مفيد را نسبت به اعتزال كه اگر شخصى هزار سال كار نيك كرده باشد با يك گناه كبيره كه از آن توبه نكرده باشد محكوم به دوزخ است ، از آنان دور مىكند . ولى واقعا چنين نيست ، چه در طرح معتزله اختلاف مطلقى ميان كبيره و صغير وجود دارد ، و يك كبيره هميشه همهء پاداشهايى را كه شخص پيش از آن مستحقّ آنها بوده است از ميان مىبرد بنابراين پاداش سراسر يك عمر طاعت در پايان عمر با انجام دادن يك گناه كبيره زايل مىشود . و شيخ مفيد همين را خلاف عدل و ظالمانه مىداند .
ابو هاشم و عبد الجبّار ، مخالف با ابو على ، ميان ثواب ( پاداش ) كه محو و باطل مىشود ، و « عوض » كه شخص در مقابل رنجهايى كه در سراسر عمر ديده و نتيجهء كار بد او نبوده مستحقّ آن مىشود ، تفاوت قائلند . اگر بنا است كسى به صورت ابدى كيفر ببيند ، بر خدا است كه عوضى را كه به او مديون است در اين جهان يا در روز رستاخيز بدهد ، يا عقاب دائمى او را سبكتر كند « 1 » .
چون استدلال مفيد مستلزم آن است كه هر عمل شايسته كه مؤمنى انجام مىدهد پاداشى ابدى داشته باشد ، مفهوم « عوض » او محدود به مؤمنانى مىشود كه خدا به آنان براى استفادهء ديگران سختى داده است . مفيد مىگويد كه كفّار مستحقّ هيچ عوضى نيستند ، چه هر رنجى كه آنان متحمّل آن مىشوند به عنوان جزئى از عقاب خود مستوجب آن هستند « 2 » .
در اين جهان ممكن است به مؤمنى جزئى از پاداش او و جزء يا همهء كيفرى كه شايستهء آن است داده شود . ولى هرگز نمىتواند همهء پاداشى را كه مستحقّ آن است
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 27 - 626 . رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 247 .
( 2 ) - اوائل ، ص 90 . نيز رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 245 .