ولى نوبختيان در آنچه گفتيم به تحابط و يكديگر را نسخ و باطل كردن اعمال معتقدند و با مذهب اعتزال موافقت دارند » « 1 » .
اگر كارهاى نيكى كه يك مؤمن در سراسر زندگى خود كرده ، بتواند با مقدار بيشترى كار بد كه به وسيلهء او انجام گرفته باطل شود ، آنگاه خدا هيچ تكليفى براى آن ندارد كه جهت كارهاى خوب وى در بهشت به او پاداش دهد . و اين درست همان موضوع بحث معتزله است .
عبد الجبّار مىگويد كه حتّى اگر فرض كنيم كه ثواب و عقابى كه شخص بايد به آن برسد هر دو دائمى باشد ، واقعيّت اين است كه وى نمىتواند به هر دو در يك زمان برسد ؛ تنها به يكى يا ديگرى مىتواند برسد . بنابراين از ثواب يا عقاب هر كدام كمتر است بايد با آنچه بيشتر است احباط پيدا كند « 2 » .
در سراسر اين بحث بايد به خاطر داشته باشيم كه ايمان در نظر مفيد اهميّت برتر دارد ، و استدلال وى بر اينكه هر كار نيكى شايستهء پاداشى دائمى است ماهيّت جدلى محض دارد . وى بر زمينهء تصوّر خود معتزليان با ايشان بحث مىكند تا نظر ايشان را دربارهء اختصاص دادن اهميّت بيشتر به عمل و كردار و نه به ايمان رو كند . با اين طرز استدلال مفيد مىخواهد ثابت كند كه مسأله در اين نيست كه اعمال را ، چنان كه معتزله مىگويند ، از لحاظ ارزش پاداش در برابر يكديگر وزن كنند ، بلكه بايد اعمال را در مقابل ايمان توزين كنند . و مفيد مىگويد كه هميشه غلبه با ايمان است . مؤمنى كه با گناه توبه ناشده از دنيا مىرود ، خواه آن گناه صغيره باشد يا كبيره ، از خلود در آتش رهايى خواهد يافت . ولى آن مؤمن به شفاعت پيامبر و امامان نجات پيدا مىكند . در نظام مفيد ، ولايت امامان يكى از عناصر مهمّ تشكيل دهنده ايمان است . مسلمانانى كه منكر حقوق خاندان پيامبرند ، كافر در نظر گرفته مىشوند . و نيز غير ممكن است كه شخص دوست واقعى ائمّه باشد و با وجود اين ايمان او
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 57 .
( 2 ) - شرح ، ص 625 .