و هر كه بدى كند جز همچند آن جزا نمىبيند » [ قرآن ، انعام ، 165 ] ، و
« إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ، ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ
- نيكيها بديها را از ميان مىبرند ، اين يادآورى است براى يادآورندگان » [ قرآن ، هود ، 114 ] « 1 » .
غرض عمدهء مفيد بيان اين مطلب است كه پاداش هر عمل نيك بايد داده شود . در جاى ديگرى هنگام بيان همين برهان وى خدا و انسان را با ادّعاهاى معارض با يكديگر مىبيند . گفتهء وى چنين است :
« از عدالت به دور است كه انسانى اطاعت و معصيت كند و به سبب معصيت جاودانه در آتش بماند ولى هيچ پاداشى در مقابل اطاعت به او داده نشود .
چه آن كس كه از قبول ادّعايى كه بر ضدّ خود او است مضايقه مىكند و در عين حال سخت خواستار آن است كه ادّعاى بر له او پذيرفته شود ، از عدالت به دور و ستمگر است . و خداى سبحانه و تعالى از اين منزّه است » « 2 » .
درست به همان گونه كه نافرمانى كسى از خدا سبب پيدا شدن ادّعايى براى خدا عليه او است ، به همان گونه هم فرمانبردارى وى ، به گفتهء مفيد ، ايجاد حقى براى او در مقابل خدا مىكند . از ماهيّت اين حقّ و ادّعا در زير سخن خواهيم گفت .
برهان مفيد بر روى اين مقدّمه بنا شده است كه مقدار فراوانى شر سبب احباط مقدار كوچكى از خير نمىشود . وى مىگويد :
« گفتار در باطل كردن اعمال يكديگر را ( تحابط الاعمال ) .
من مىگويم كه ميان معاصى و طاعات ، و همچنين ميان ثواب و عقاب ، تحابط وجود ندارد . اين مذهب جماعتى از اماميّه و مرجئه است .
هامش
( 1 ) - الفصول ، 83 - 282 . نيز رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 11 - 209 .
( 2 ) - « السرويّة » ، ص 64 .