گروه دومى كه از آن نام برده شده ، ممكن است آن دسته از اماميّه بوده باشد كه مفيد آنان را مؤمن حقيقى نمىدانسته است : مجبّره ، مشبّهه ، و مقلّدانى كه ممكن بوده است عقل خود را به كار اندازند . و نيز از روى توصيفى كه در جاى ديگر هنگام بحث از كسانى كه بر ضدّ على ( ع ) جنگيدند آورده و آنان را كسانى كه « بر ضدّ حقّ جنگيدند و در بد كارى از اندازه گذشته » خوانده است ، ممكن است كه جنگندگان با حضرت على ( ع ) هم از اين گروه بوده باشند .
از فقرهاى كه درست پيش از اين از اوائل نقل كرديم ، معلوم مىشود كه شيخ مفيد برزخ را محلّ كيفرى موقّتى و جدا از دوزخ مىدانسته است كه مؤمنان گناهكار پيش از روز رستاخيز در آن جاى دارند . از تصوّر عبد الجبّار از برزخ ، كه كاملا به صورتى ديگر است ، پس از اين در همين فصل سخن خواهيم گفت .
چون ماهيّت انسان همان نفس است ، به عقيدهء مفيد خدا مىتواند براى نفس بدنى موقّتى فراهم آورد كه در آن ميان زمان مرگ و زمان رستاخيز پاداش يا كيفر و الم يا لذّت ببيند . در اين طرح لازم است كه بهشت پيش از روز رستاخيز وجود داشته باشد . مفيد به استناد روايات بر آن است كه بهشت و دوزخ فعلا وجود دارند . بيشتر معتزله بر آنند كه چنين چيزى ممكن است ، ولى از احاديث ضرورت قبول كردن اين مطالب به دست نمىآيد ، در صورتى كه ابو هاشم جبّائى مىگويد كه وجود داشتن كنونى بهشت و دوزخ غير ممكن است « 1 » . در نظام معتزلى واقعا دليلى بر آن وجود ندارد كه بهشت و دوزخ هم اكنون وجود داشته باشد ، چه هيچ كس در آن نيست .
شفاعت
اساس بحث مفيد در مسئلهء وعد و وعيد آموزهء شفاعت است ، و او در اينجا خود را مستقيما در معارضهء با مفهوم عدل معتزله مىبيند . چه « اهل عدل » كه معتزليان
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 03 - 102 .