ارتباط آن دو چگونه بوده است ؟ چنان نمىنمايد كه در اين خصوص جواب روشنى داشته يا آن را اظهار كرده باشد . گارده گفته است كه در بيانات وى بذر راه حلّ اشعريان متأخر وجود دارد كه بنا بر آن تصديق قلبى علامت رسمى ايمان است ، و انجام دادن اوامر شرع و بالاتر از همه شهادتين نشانهء اسلام . بنابراين ، به اعتقاد اشعرى ، امكان آن هست كه ايمان باطنى بدون اسلام وجود داشته باشد ، و به اسلام بدون ايمان عمل شود « 1 » .
پس عنصر رسمى و صورى در مفهوم اشعرى ايمان تصديق است . عنصر صورى مرجئه معرفت است . معتزله ، البتّه بدون كنار گذاشتن معرفت ، دربارهء عمل تأكيد مىكردند .
شيخ مفيد
در برابر معتزله و خوارج كه ايمان و اسلام را يكى مىدانستند ، شيخ مفيد بر آن بود كه اين دو از يكديگر متمايزند . گفتهء وى چنين است :
« گفتار در اسلام و ايمان .
اماميّه دربارهء اين مطلب اتّفاق كلمه دارند كه اسلام غير از ايمان است ، و اينكه هر مؤمنى مسلمان است ، ولى هر مسلمانى مؤمن نيست . ميان اين دو معنى ، همان گونه كه در لغت تفاوت است در دين نيز اختلاف است .
مرجئه و اصحاب حديث در اين گفتار با ايشان شريكند . معتزله و بسيارى از خوارج و زيديّه نظر مخالف دارند و بر آنند كه هر مسلمانى مؤمن است و در دين ميان اسلام و ايمان فرقى نيست » « 2 » .
هامش
( 1 ) - لوئى گارده ، خدا و سرنوشت انسان ( « مطالعات اسلامى » ، جلد نهم ؛ پاريس :
ورن ، 1967 ) ، ص 371 .L . Gardet Dieu te la destinee de l'homme ( « Etudes musulmanes , » Vol . IX ) .( 2 ) - اوائل ، ص 15 .