آنان همچون كفّار بجنگند . در اين مورد نيز مرجئه ، براى استقرار صلح و آرامش در جهان اسلام ، بر آن بودند كه حتّى با مرتكبان گناهان كبيره بايد معاملهاى همچون معاملهء با مؤمنان شود . نيازمندى به آنكه مبناى تحقيقى براى اين ايستار سياسى پيدا شود ، مرجئه را بر آن داشت كه از توجّه به اعمال و افعال آدمى همچون برترين اعمال انصراف حاصل كنند و به تكامل بخشيدن به مفهوم ايمان به عنوان معرفت و اقرار خارجى بپردازند .
اشعرى در مقالات خود ، « معرفت » و « اقرار » را تقريبا مشترك ميان هر دوازده فرقهء مرجئه ذكر كرده است « 1 » . اختلاف ميان دوازده فرقه به صورت عمده ، چنان كه ونسينك اشاره كرده ، در وارد كردن يا وارد نكردن كيفيّاتى ديگر همچون قهر و بيم و فرمانبردارى در تعريف ايمان است « 2 » . مرتكب گناه كبيره از مسلمان بودن خارج نمىشود مگر اينكه از ايمان خود كه معرفت و اقرار به اصول اسلام است دست بردارد . ولى نخستين مرجئه به تمايز صريحى ميان ايمان و اسلام قائل نبودند .
در اصول عقايد حنفى - ماتريدى قرن چهارم كه ونسينك آن را « فقه اكبر دوم » ناميده ، تمايزى آشكار است . به گفتهء او ، « ايمان عبارت از اقرار كردن و معتقد شدن » است ، و « اسلام پذيرفتن او امر خدا و فرمان بردن از آنها » « 3 » . هدف اين متن نشان دادن اختلافهاى ايمان و اسلام با يكديگر نيست ، بلكه در اين باره تأكيد مىكند كه آن دو مكمّل يكديگر است : اعتراف درونى از ايمان و فرمانبردارى از اسلام . به گفتهء ونسينك :
« در لغت ميان ايمان و اسلام تفاوت است . با اين همه ايمان بدون اسلام نيست ،
هامش
( 1 ) - مقالات ، ص 41 - 132 . معرفت و اقرار را معادل با ايمان دانستن ، در كتاب مرجئى نيز آمده است : ابو مقاتل سمرقندى ، العالم و المتعلم ، رواية ابى مقاتل عن ابى حنيفة چاپ م . الكوثرى ( قاهره : الانوار ، 1368 ه ق ) ، ص 13 .
( 2 ) - ونسينك ، اصول عقايد اسلامى ( كيمبريج : انتشارات دانشگاه كيمبريج ، 1932 ) ص 132 .
( 3 ) - همان منبع ، ص 194 .