دفاع مىكرد كه « عقل ( النّظر ) را به كار مىبردند و براى حق به جدال برمىخاستند ، و از طريق استدلال و برهان به طرد باطل مىپرداختند » « 1 » . انديشهء شيخ مفيد دربارهء وظيفهء متكلّم نيز چنين بود . بعدها خواهيم ديد كه عبد الجبّار و مرتضى در نقشى كه براى عقل و استدلال قائل بودند ، از اين دور تر رفتند ، و بر آن بودند كه تنها عقل است كه مىتواند حقايق اساسى دين و آغاز تعهّد و الزام اخلاقى را تثبيت كند . ولى پرداختن عملى مفيد به كلام بدان صورت كه وى آن را دريافت مىكرد ، آشكارا او را در آن سوى حدود استقرار يافته توسّط علماى حديث قرار داد .
زندگى شيخ مفيد
خطيب در تاريخ بغداد خود چنين آورده است :
« محمّد بن محمّد بن النّعمان ، ابو عبد اللّه ، معروف به ابن العلم [ كذا ، به جاى ابن المعلّم ] ، شيخ رافضيان و متبحّر در تعليمات آنان بود . چندين كتاب در خطاها
هامش
( 1 ) - المفيد ، كتاب شرح عقائد الصدوق ، او تصحيح الاعتقادات ، چاپ عباسقلى . ص .
وجدى ، با مقدمه و حواشى به قلم هبة الدين الشهرستانى ( چاپ دوم ؛ تبريز : چرندابى ، 1371 ه ق ) ، ص 27 - 26 .
تعريف رسمى علم كلام را بدان صورت كه ابن خلدون در مقدمه خود ، چاپ عبد الواحد وافى ( چاپ دوم ؛ قاهره : لجنة البيان العربى ، 1964 ) آورده است در اينجا مىآوريم :
« علم كلام علمى است كه در آن با براهين عقلى از اصول دين و ايمان دفاع مىشود و اهل بدعت را كه در معتقدات خود از اصول صدر اسلام و اهل سنت انحراف جستهاند ، از همين راه رد و مجاب مىكند . هستهء اين اعتقادات يگانگى خدا است » . ملاك راست اعتقادى در نزد شيخ مفيد با ابن خلدون تفاوت دارد ، ولى از اين گذشته ، تعاريف ايشان با يكديگر موافق است .
براى بحث دربارهء كلام به عنوان مناظره و احتجاج دفاعى و مقايسهء گستردهاى ميان آن با مباحث الهى مسيحى ( تئولوژى ) ، رجوع كنيد به گارده و قنواتى ، منبع ياد شده ، و بالخاصه ص 15 - 309 .