مكتبهاى اعتزال
دو اصطلاح مكتب معتزلى بغداد و مكتب معتزلى بصره نمايندهء خاستگاه اين دو مكتب است ، و نمايندهء محلى نيست كه متكلّمان اين يا آن مكتب به روزگار شيخ مفيد در آن مىزيستهاند . بشر بن معتمر ( متوفّى در 210 / 825 ) يك مكتب اعتزال در بغداد تأسيس كرد كه هواخواه علويان بود « 1 » . با آنكه اين مكتب در ايّام خلافت هارون به همين دليل هواخواهى از علويان در معرض آزار قرار مىگرفت ، در روزگار خلافت مأمون عبّاسى طرفدار علويان و جانشينان بلافصل او مورد حمايت بود . در ايّام خلافت متوكّل ( 247 - 232 / 861 - 847 ) از اين حمايت محروم ماند ، و در مرحلهء اخير اين مذهب ، متكلّمان نامدارى همچون خيّاط ( متوفّى در 290 / 902 ) و جانشينش ، ابو القاسم بلخى معروف به كعبى ( متوفّى در 319 / 931 ) رياست آن را داشتند .
مكتب بصره در اين زمان متأخّر ، با تعليمات ابو على جبّائى ( متوفّى در 303 / 916 ) و مخصوصا پسرش ابو هاشم ( متوفّى در 321 / 933 ) رنگ و شكل معين پيدا كرده بود .
مكتب ابو هاشم كه بهشميّه خوانده مىشد ، صورت غالب اعتزال متأخّرتر شد .
يكى از شاگردان ابو هاشم ، ابو عبد اللّه بصرى ( متوفّى در 367 / 78 - 977 ) بود كه رياست مكتب بصرى را در بغداد داشت .
تعليمات بصرى توسّط ابو عمر سعيد بن محمّد باهلى ( متوفّى در 300 / 13 - 912 ) يكى از شاگردان ابو على جبّائى ، به بغداد رسيد كه سبب غلبهء تعليم بصرى بر تعليم قديم بغدادى شد « 2 » . معتزليان بصرى ديگر ، و از جملهء ايشان خود ابو هاشم ، پس از آن به بغداد رفتند .
هامش
( 1 ) - ابن المرتضى ، طبقات المعتزلة ، ويرايش س . ديوالد - ويلتسر ( « كتابخانهء اسلامى » شمارهء 21 ؛ و يسبادن : شتاينر ، 1961 ) ، ص 52 .S . Diwald - Wilzer ( « Bibliotheca islamica » ). ( 2 ) - اين مطلب را ه . بوسه ، خلفا و شاهان بزرگ : آل بويه در عراق ( « متون و -