پس نظريّهء آثار متولّد غير مستقيم ، هم در شكل اصلى بغدادى آن كه مفيد پيرو آن بود ، و هم در شكل تغييريافتهء آن كه عبد الجبّار در آن پيروى مىكرد ، جوابى بود كه اكثريّت معتزله به كسانى از گروه خود همچون جاحظ و معمّر مىدادند كه فعاليّت آدمى را منحصر در ارادهء او مىدانستند و مىگفتند كه هر چيز جز آن ، خواه مستقيم و خواه به ميانجيگرى طبيعت ، توسّط خدا صورت مىگيرد . نشانهاى از اين طرز تصوّر اخير همچنين در نظريّهء قديمتر احساس ابو على قابل مشاهده است .
شهوت
به گفتهء مفيد ، يكى از راههاى فعل خدا در هر جانور ، به ميانجيگرى شهوات طبيعى است . مسئول شهوت كلّى خدا است . ولى جانور نقشى در هدايت كردن جريان كلّى شهوت به طرف هدف خاص دارد ، و به همين جهت آن را مىتوان فعل جانور دانست . شيخ مفيد از گفتن اين مطلب پرهيز مىكند كه هدايت شهوتهاى طبيعى توسّط آدمى به طرف هدفهاى خاص تا چه حد ارادى است . وى مىگويد :
« من مىگويم كه شهوت عبارت از دو معنى است . يكى از آن دو طبع مختصّ به جانور است كه او را به طرف چيزى كه سازگار با آن است مىخواند .
معنى ديگر ميل طبع است به دستهء خاصّى از مجموعهء خوشيها . اوّلى ، بدون هيچ شكّ و شبهه ، از فعل خداى سبحانه و تعالى است ، چه جانور مالك آن نيست و در آن اختيارى ندارد . امّا دومى فعل جانور است به دلايلى كه شرح آن در اينجا به درازا مىكشد .
اين مذهب اكثر بغداديان است » « 1 » .
عبد الجبّار يك رشته از تفاوتها ميان شهوت و اراده ترسيم كرده است . وى مىگويد كه
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 87 . لااقل يك سطر از نسخه پس از اينجا افتاده است كه در آن محتملا از مخالفان اين نظر نام برده بوده است .