آن پاره از تكليف كه به انجام رسانيده بوده است . اعتقاد هشام فوطى در اين موضوع در جاى ديگر گزارش نشده ، ولى ابن حزم نظر وى را دربارهء احوال مرگ گزارش كرده است . هشام بر آن است كه اگر كسى در سراسر عمر مؤمن باشد و سپس تغيير عقيده دهد و مرتدّ و كافر از دنيا رود ، اين نشانهء آن است كه خدا هميشه ، حتّى در دوران مؤمن بودن وى ، از او ناراضى بوده است « 1 » . به عبارت ديگر ، هيچ يك از كارهاى نيكى كه آن شخص در ايّام مؤمن بودن كرده بوده ، شايستهء پاداش نيست . به همين ترتيب ، ظاهرا ، بنابر نظر هشام دربارهء اعمال پيوسته ( موصول ) و گسسته ( مقطوع ) ، نخستين بخش تكليفى كه شخص به انجام دادن آن برمىخيزد و سپس با اختيار آن را ناتمام مىگذارد ، شايستهء دريافت هيچ گونه پاداش از جانب خدا نيست . از اين لحاظ ، قصد و نيّت شخص در آغاز كار تعيين كنندهء آن است كه وى عمل خود را به پايان مىرساند يا در وسط راه آن را ناتمام رها مىكند .
قدرت اختيار شخص
معتزله ، از نظر خويش دربارهء عدل خدا ، اين نتيجهء مستقيم را استخراج كردند كه انسان مىبايستى قدرت انتخاب ميان يك فعل و فعل متقابل آن را داشته باشد . مجبّره در پاسخ ايشان مىگفتند كه اگر چنين باشد ، آدمى بايستى يك آفريننده باشد ، چه افعال وى ساختهء خود او است نه آفريدهء خدا . معتزلهء بصره آشكارا چنان اظهار عقيده مىكردند كه آدمى خالق افعال خويش است . ولى مفيد مىگويد :
« من مىگويم كه آفريدهها به كار برمىخيزند و اختراع مىكنند و مىسازند و كسب مىكنند ، ولى بر آنچه به انجام مىرسانند به صورت مطلق لفظ آفريدن را اطلاق نمىكنم . من اين كلمه را از آن حدّ كه خداى تعالى به كار برده است تجاوز نمىدهم ، و آن را در خارج جاهايى كه در قرآن به كار رفته است استعمال نمىكنم .
هامش
( 1 ) - ابن حزم ، كتاب الفصل فى الملل و الاهواء ( قاهره : الادبية ، 20 - 1317 ه ق ) ، چهارم ، 58 . در اين باره به وسط فصل نهم كتاب حاضر مراجعه كنيد .