و ارادهاى در آدمى شود . ابو رشيد نيشابورى براى اثبات اين امر دليلى در مقابل بلخى كه منكر آن بود اقامه كرده است « 1 » . به گفتهء ابو رشيد ، دليل انكار بلخى اين است كه وى بر آن بود كه خواهندهء يك فعل بايد پديدآورندهء خواست و اراده براى آن فعل باشد « 2 » . اين مذهبى است كه مفيد نيز از آن پيروى مىكند . نظريّهء بصرى مورد استعمالى در جهان ديگر پيدا مىكند ، و از روى آن دليلى به دست مىآيد كه چرا اهل بهشت گناه نمىكنند « 3 » . بصريان يقينا به اين نينديشيدهاند كه خدا انسان را مسئول فعلى كه به اكراه انجام داده است مىداند .
اراده و مراد
ابو الهذيل نظريّهاى طرح كرده بود كه بنا بر آن مىگفت در هر فعل اختيارى دو هنگام وجود دارد . هنگام اوّل زمان فرايند آغازى ( يفعل ) است ، و هنگام دوم زمان اجرا ( فعل ) . هنگام اوّل سيماى درونى فعل است : بيشتر تصميم فاعل بر انجام كار است تا خود انجام كار ، هنگام دوم حركت فيزيكى فاعل است كه كار را به انجام مىرساند . اشعرى اين نظريّه را چنين بيان كرده است :
« ابو الهذيل گفت : انسان قادر است كه در [ هنگام ] اوّل به فعل برخيزد و در [ هنگام ] اوّل به فعل برمىخيزد . و فعل در [ هنگام ] دوم واقع مىشود ، از آن جهت كه وقت اوّل وقت يفعل است و وقت دوم وقت فعل « 4 » .
هامش
( 1 ) - ابو رشيد سعيد بن محمد بن سعيد نيشابورى ، « كتاب المسائل فى الخلاف بين البصريين و البغداديين » ، برلن : كتابخانهء دولتى ، نسخهء خطى 220 ، آلوارت 12 ، برگ آ 198 .
( 2 ) - همان جا ، برگ آ 197 تا آ 198 .
( 3 ) - در اين خصوص رجوع كنيد به پس از اين ، اواخر فصل هفدهم كتاب حاضر .
( 4 ) - مقالات ، ص 233 ؛ نيز رجوع كنيد به همان كتاب ، ص 443 . و . م . وات ، ارادهء آزاد و تقدير در صدر اسلام ( لندن : لوزاك ، 1948 ) ، ص 70 .W . M . Watt , Free Will and Predestination in Early Islam .