اماميّه كه حجّيّت و اعتبار پيدا كرد ، از دنيا رفت . سال بعد ، با مرگ چهارمين و آخرين نايب امام غايب كه با آن حضرت ارتباط داشت ، غيبت كبرى شروع شد . و چهار سال پس از آن آل بويه فرمانروايى 113 سالهء خود را در بغداد آغاز كردند . پايان يافتن رشتهاى كه شيعيان را با امام غايب ايشان ارتباط مىداد ، و گردآورى احاديث شيعه ، و به قدرت رسيدن حكومت شيعى در بغداد ، همه اين فرصت و ضرورت را براى مذهب تشيّع فراهم آورد كه در مدّت يك قرن توسعهء عقلى سريع و نيرومند پيدا كند .
بزرگترين دانشمند امامى پس از كلينى ، محدّث و فقيه معروف ابن بابويه قمّى ( متوفّى در 381 / 92 - 991 ) است كه كتاب « من لا يحضره الفقيه » او دومين كتاب از چهار كتاب معتبر اماميّه است . يكى از شاگردان وى الشّيخ المفيد ، ابو عبد اللّه محمّد ابن محمّد بن النّعمان الحارثى البغدادى است كه لقب ابن المعلّم نيز داشت ، و نه تنها به عنوان فقيه و محدّث شناخته مىشد ، بلكه به متكلّمى نيز شهرت داشت .
هدف كتاب حاضر تحقيق در شباهت و اختلاف ميان كلام مفيد و اعتزال است ، و در آن مىكوشيم تا مقامى را كه مفيد در گسترش علم كلام شيعى امامى دارد معلوم كنيم .
قدم اوّل عبارت خواهد بود از مطالعهء كلام او همراه و در مقايسهء با كلام قاضى عبد الجبّار معتزلى بصرى . عبد الجبّار را نه بدان جهت انتخاب كردهايم كه تقريبا معاصر درست شيخ مفيد بوده ، بلكه از آن جهت نيز كه وى تنها معتزلى است كه بيشتر نوشتههاى كلامى او موجود است . به زودى اين مطلب بر ما آشكار خواهد شد كه علم كلام شيخ مفيد به مكتب اعتزال بغداد بيشتر نزديك است تا به مكتب متأخّر بصرى عبد الجبّار . در سراسر اين مقايسه كوشش ما بر آن است كه آموزهء ( دكترين ) بغداد را متمايز سازيم و نشان دهيم كه شيخ مفيد چه اندازه به آن نزديك بوده است .
سپس ، براى آنكه مقام مفيد را در داخل كلام اسلامى معلوم كنيم ، وى را با معلّم و سلفش در رهبرى اماميّه ، يعنى ابن بابويه قمى ، و سپس با شاگرد و جانشين خودش شريف مرتضى مقايسه خواهيم كرد كه او نيز نزد عبد الجبّار درس خوانده بود . بنابراين
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 5
مساهمون: احمد آرام
ص٥