كتاب حاضر داراى سه بخش با طولهاى متفاوت خواهد بود : نخست مقايسهء علم كلام مفيد با اعتزال ، پس از آن مقايسهء با ابن بابويه ، و بالاخره مقايسهء كوتاهى با سيّد مرتضى .
نخستين مقايسه نشان خواهد داد كه در دو مسئلهء توحيد و عدل ، انديشهء مفيد با معتزليان موافق است ، و وى در جزئيّات از مكتب بغداد بيش از مكتب بصره تبعيّت مىكند . اختلاف عمدهء مفيد با معتزليان در مسئلهء امامت و در وضع شخص مرتكب گناه كبيره در اين جهان ( در مقابل « وضع متوسط » يا « منزلة بين المنزلتين » معتزليان ) و در جهان ديگر ( در مقابل « وعد و وعيد » معتزله ) است .
مقايسهء شيخ مفيد با ابن بابويه نشان خواهد داد كه اختلاف وى با استاد محدّثش در دفاع از به كار بردن عقل در بحثهاى دينى است كه خود فرايند خداشناختى علم كلام است .
و نيز اين امر آشكار خواهد شد كه حديثىگرى شيعه كه شيخ مفيد حركت خود را از آن آغاز كرده ، بيش از حديثىگرى اهل تسنّن به نظريّات معتزليان نزديك است . مقايسهء در بخش سوم با سيّد مرتضى نشان خواهد داد كه سيّد مرتضى گام فراخترى از گام مفيد به جانب اعتزال برداشته بود ، از آن جهت كه وى نظام بحث خود را نه همچون مفيد با آموزهء تكليف آدمى براى شناختن خدا ، بلكه همچون معتزلهء بصره با مكلّف بودن آدمى براى شناختن خدا از طريق به كار بردن عقل و استدلال آغاز كرده بود . مشاهده خواهيم كرد كه مرتضى در هر نكته از بصريان پيروى مىكرده است ، در صورتى كه مفيد پيرو مكتب بغداد بوده ، ولى مرتضى در مسائل مربوط به امامت و وضع مرتكب گناه كبيره در اين جهان و جهان ديگر ، در كنار شيخ مفيد در برابر معتزليان ايستادگى مىنمود .
بدين ترتيب شيخ مفيد ميان حديثىگرى ابن بابويه و اعتزال بصرى عقلىگرانهتر سيّد مرتضى قرار مىگيرد .
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — صفحة 6
مساهمون: احمد آرام
ص٦