صفات ذات و صفات افعال
معتزله عموما ميان صفات ذاتى خدا كه به صورت ازلى دربارهء او صدق مىكند ، و صفات افعالى كه به معنى فعل و عمل او در زمان است ، تمايز قائل بودند . اين صفات گاه محمول خدا واقع مىشوند و گاه نه . هدف از اين تمايز تأكيد تغييرناپذيرى خدا و فعل محدث و زمانى او در اين جهان بوده است .
مفيد از سه صفت نام مىبرد كه به صورت ازلى دربارهء خدا صدق مىكند و متضادّ آنها هرگز محمول خدا واقع نمىشود . اينها از صفات افعالى او متمايزند . وى مىگويد :
« صفات خداى تعالى بر دو گونه است : يكى منسوب به ذات است كه آن را صفات ذات مىگويند ، دومى منسوب به افعال است و صفات افعال ناميده مىشود .
معنى اصطلاح « صفات الذّات » ما اين است كه ذات شايستهء معناى اين صفات است - و نه معنايى جز اينها - به شايستگى و استحقاقى ضرورى . و معنى « صفات الافعال » آن است كه اين صفات به وجود فعل تحقّق پيدا مىكند و پيش از وجود فعل چنين نيست .
صفات ذات خداى تعالى توصيف كردن او است به اينكه زنده و توانا و دانا است .
آيا نمىبينى كه او پيوسته شايستهء اين صفات بوده و خواهد بود . و توصيف كردن خداى تعالى به صفات افعال همچون اين گفتهء ما است كه خدا روزى دهنده و زندگىبخش و ميراننده و آغازكننده و بازگرداننده است . آيا نمىبينى كه پيش از آنكه آفريدگان را بيافريند ، درست نيست كه او را خالق توصيف كنيم ، و پيش از زنده كردنش مردگان را نمىتوان او را كننده خواند .
و چنين است سخن در هر چه برشمرديم .
و فرق ميان صفات ذات و صفات افعال آن است كه در صفات ذات نمىتوان