عبد الجبّار ، در دنبالهء بحث خود دربارهء انواع ممكن صيانت الهى ، از يك گونهء ديگر نام مىبرد و آن را طرد مىكند كه مفيد نيز آن را طرد كرده است :
« و نيز نمىتوانند بگويند كه او از آن جهت معصوم است كه از كار بد كردن ممنوع است . زيرا اگر چنين باشد ، تكليف و مسئوليّت اخلاقى بىحاصل مىشود و چنين شخصى را نمىتوان ستود .
ما آشكار كرديم كه عصمت امام نمىتواند معنايى جز آنكه بدان اشاره كرديم داشته باشد ، و اگر امامان معصوم باشند ، حال آنان مطمئنتر از حال آن كسان [ يعنى مردان عادل و نيكوكار امّت ] نخواهد بود » « 1 » .
از ديدگاه عبد الجبّار ، امامان مىتوانند مرتكب اعمال بد شوند ، حتّى آن اندازه بد كه سبب عزل آنان شود . تصوّر وى از عصمت به صورتى است كه بر هر فرد ديگر از افراد امّت قابل انطباق است . مانعى براى تطبيق عصمت در مورد اين يا آن امام نيست ، ولى به هيچ وجه ضرورت ندارد . بنابراين امام نيازمند به آن نيست كه بهترين فرد امّت باشد . عبد الجبّار بحثى دربارهء علم خاصّ امام ندارد ، و در انديشهء آن نيست كه امام را با پيامبران و فرشتگان مقايسه كند . از لحاظ صفات شخصى ، امام همانند هر انسان ديگر است .
عبد الجبّار همچنين منكر آن است كه امامان بتوانند معجزاتى انجام دهند . هنگامى كه وى مىگويد پيش از معجزه بايد ادّعاى پيغمبرى صورت گرفته باشد ، معجزه را به معنى انحصارى در نظر گرفته است . تنها پيغمبر مىتواند معجزه كند . به پيروى از أبو هاشم جبّائى و با نقل از وى ، گفته است كه پيغمبران بايد يك علامت مميّزه داشته باشند كه بدان وسيله از ديگران تميز داده شوند ، و اين علامت همان معجزه است « 2 »
هامش
( 1 ) - المغنى ، بيستم ، بخش اول ، 86 .
( 2 ) - همان منبع ، پانزدهم ، 217 و بعد .