همچنين مىتواند اشاره به مردى باشد كه حالت وى چنان است كه نمىخواهد شر را انتخاب كند و در انجام دادن وظيفهء خويش قصور ورزد . خدا او را بدان معنى مصون كرده كه او را در وضعى قرار داده است كه مقتضى آن انجام وظيفه است و خوددارى از بدى . ولى مىدانيم كه هيچ مانعى نيست كه چنين چيزى دربارهء گروهى از مردم در هر زمان گفته شود ، نه اينكه تنها به امام اختصاص داشته باشد . و اين باطل بودن دليل ايشان را آشكار مىسازد » « 1 » .
نخستين معنايى كه عبد الجبّار براى عصمت پيشنهاد كرده ، يك مدد مؤثّر ضرورى خدايى نيست . از ديدگاه معتزليان ، همهء مردمان به اندازهء كافى مدد مىشوند تا از بدى بپرهيزند ، و بدين جهت همه از اين لحاظ با يكديگر برابرند . ولى همهء مردمان اين مدد را نمىپذيرند ، و بنابراين انتخاب خود ايشان عامل مؤثّر است . و اين نمىتواند همان مفهوم مفيد از عصمت باشد ، چه وى گفته است كه خدا حمايت خود را تنها مخصوص كسانى قرار مىدهد كه مىداند آن را قبول مىكنند « 2 » . و چون ، بنابر نظر مفيد ، پذيرش حمايت پيشنهاد شده به جوهر عصمت تعلّق دارد ، كسانى كه وى آنان را حمايت شده و معصوم مىنامد « همهء مؤمنان از فرشتگان و پيامبران و امامان هستند » « 3 » .
دليل اينكه چرا مفيد عصمت را دور تر از دايرهء فرشتگان كرام و پيامبران و امامان گسترش نمىدهد ، آن است كه تصوّر وى از عصمت مشتمل بر چيزى بيش از تصوّر عبد الجبّار است . نه تنها گناهان كبيره را فرا مىگيرد ، بلكه گناهان صغيره و حتّى سهو و غفلت را نيز شامل مىشود . تجربه نمونههايى از مردانى را نشان نمىدهد كه مصون از اين خطاهاى كوچك باشند ، و به همين جهت عصمت بدين معنى را بايد امتياز خاصّ پيامبران و امامان و فرشتگان مؤمن دانست .
هامش
( 1 ) - همان منبع ، ص 86 .
( 2 ) - تصحيح ، ص 61 ؛ رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 110 .
( 3 ) - اوايل ، ص 111 .