كه منصرف كردن خدا بندگانش را از آوردن مثل قرآن ( كه بعدها با اصطلاح « صرفة » خوانده شده ) معجزه است ، نظّام اين نظريّه را تنها در پاسخ گفتن به اين پرسش به كار مىبرد كه : چرا سبك قرآن ، با آنكه قابل تقليد است ، در عمل تقليدهاى موفّقيّتآميزى پيدا نكرده است ؟ به گفتهء وى ، باقلانى ، كه بر ضدّ نظريّهء صرفهء نظّام استدلال مىكرد ، آن را از اين كه معجزهاى اظهار شده باشد خارج كرد . و شهرستانى در اين نظر از باقلانى پيروى كرده است « 1 » .
به هر صورت ، مفيد نيز نظريّهء صرفهء اعجازآميز را به نظّام نسبت داده و چنين گفته است :
« گفتار در جهت معجز بودن قرآن . من مىگويم كه جهت آن اين است كه خداى تعالى كسانى را از اهل زبان و فصاحت ، در آن هنگام كه پيغمبر ( ص ) مبارز طلبى كرد و خواست مثل آن را بياورند ، از اين كار بازداشت ، و منصرف شدن ايشان را از آوردن همانند قرآن ، هر چند در قدرت ايشان بود ، دليلى بر پيامبرى او قرار داد . و لطف خداى تعالى در منصرف كردن مردمان از اين كار تا آخر الزمان استمرار دارد ، و اين آشكارترين برهان در اعجاز و شگفتانگيزترين بيان است . و اين مذهب نظّام است كه جمهور اهل اعتزال با آن مخالفند » « 2 » .
با وجود اين ، مفيد در « المسائل العكبريّة » با اين مسأله از جهت ديگرى روبهرو مىشود و در آنجا اين نظر را مىپذيرد كه مردمان به جهت علوّ مقام درونى قرآن از تقليد كردن
هامش
( 1 ) - ج بومن ، اختلاف دربارهء قرآن و راه حل باقلانى ( آمستردام : فان كامپن 1959 ) ، ص 23 .J . Bouman , Le Conflit autour du Coran et la solution d'al - Baqillani .( 2 ) - اوائل ، ص 31 .