خدا را از قلمرو اراده خارج مىكند . تصوّر مفيد مبتنى بر فرض آزادى آدمى و شايستگى او براى انجام دادن عمل بر وفق يك حجّت يا برهانى است كه از لحاظ عقلى نيرومند و متقاعدكننده باشد .
عصمت و آزادى شخص
گونهء خاصى از لطف و فضل كه خدا بعضى را به آن مخصوص كرده ، عصمت ، يعنى در پناه بودن از گناه است . اين كلمه همچنين به معنى در پناه بودن از خطا نيز هست ، ولى به اين مطلب پس از اين اشاره خواهيم كرد « 1 » . جنبهاى كه در اين فصل مورد توجّه است منحصرا به آزادى شخص ارتباط دارد ، و خواهيم ديد كه در اين مورد نظر مفيد با نظر عبد الجبّار اختلاف ندارد .
عبد الجبّار « عصمت » را به عنوان يك « لطف » تعريف مىكند كه به سبب آن شخص مكلّف از ارتكاب كار بد خوددارى مىورزد « 2 » . درست به همان گونه كه يك لطف انسان را بر انجام دادن كار نيك برمىانگيزد كه اگر مورد قبول واقع شود به آن نام « توفيق » مىدهند ، همان گونه نيز يك لطف انسان را از ارتكاب كار بد بازمىدارد كه اگر مورد قبول واقع شود « عصمت » نام دارد . عبد الجبّار ميان خوددارى ( امتناع ) از گناه كه شخص در نتيجهء عصمت به آن مىرسد ، با جلوگيرى ( منع ) تمايز قائل شده است . دومى قابليّت شخص را از اينكه به نوع ديگرى به عمل برخيزد از او سلب مىكند ، و اين يكى از
هامش
- در جنگها و هنگام روبرو شدن با دشمنان ، با فرود آمدن سكينه و آرامش بر دلهاى ايشان و سست كردن كار دشمنانشان و انداختن ترس در دلهاى ايشان و ملازم كردن جانهاى اين دشمنان با بيم و جزع . و از اين گونه است مدد رساندن با فرشتگان و يارىدهندگان ديگرى كه خدا به لطف خود مىفرستد و سبب پيروزى مىشود ، و اين همه مبتنى است بر آنچه عقلا به اثبات رسيده و كتاب آسمانى بر آن دلالت دارد » .
( 1 ) - رجوع كنيد به فصل بعد ، آنجا كه از عصمت سخن رفته است .
( 2 ) - المغنى ، سيزدهم ، 15 .