در ميان دلايلى كه مفيد براى تكليف خدا آورده ، عدالت تنها به صورت گذرا ذكر شده است . در توافق با ديد مكتب بغداد كه در زير خواهد آمد ، مفيد بر جود و كرم خدا به عنوان مبناى تكليف الهى تأكيد كرده است .
ولى سخن وى در اين باره كه خدا بايد زندگى گناه كارى را حفظ كند كه مىداند اگر وقت بيشتر داشته باشد توبه خواهد كرد ، با دشواريهاى مخصوص به خود همراه است و بايد تغييراتى در آن داده شود . در جاى دور تر مفيد چنين نوشته است :
« گفتار در علم خداى تعالى كه اگر كسى را بعد از كفر زنده نگاه دارد ايمان خواهد آورد ، يا اگر فاسقى را عمر بيشتر دهد توبه خواهد كرد ، آيا جايز است كه خدا با چنين علمى او را هلاك كند يا نه » .
« من مىگويم كه اين هلاك كردن در مورد كسى كه توبهء خود را نشكسته يا به كفر بازنگشته روانيست . ولى پس از مهلت دادن اگر شخص بار ديگر به معصيت بازگشت رواست ، چه اگر چنين كارى پيوسته واجب و روا بود ، كار از حكمت تجاوز مىكرد و به عبث و بيهوده كارى مىانجاميد و ديگر اداى تكليف براى مكلّف مستوجب پاداش نمىشد . و اين مذهب أبو القاسم كعبى و گروه كثيرى از اصحاب اصلح است ، و معتزليان بصره و منكران لطف در ميان ايشان و همهء مجبّره با آن مخالفند » « 1 » .
بنابراين مطابق اين راه حل گناهكار فرصتى با مدّت نامعيّن براى توبه كردن پيدا مىكند ، و به كافر مهلتى براى ايمان آوردن داده مىشود . پس از آن ، مصلحت اجتماع - و اينكه بايد يك محاسبهء نهايى در كار باشد - بر آنچه براى فرد اصلح است مىچربد و بر آن غلبه پيدا مىكند .
راه حلّ بصرى اين آموزه را محدود به قلمرو دين مىكند و منكر آن است كه خدا بايد در همهء جهات به آنچه بيشتر با مصلحت آدمى سازگار است نظر داشته باشد . عبد الجبّار
هامش
( 1 ) - همان منبع ، ص 90 .