اهل الغرّة باللّه « * » . يعنى : از علوم آن است كه ، در خزاين كرم مدّخر است . و بر آن وقوف نيابند الّا دانايان به حق . چون به زبان در بيان آن شروع كنند ، انكار بر آن اسرار نكنند الّا مغروران بىعقل و ساهيان بىخرد . ابو سعيد خراز - رحمه - گفت : عارفان را خزانهاى چند است كه علوم غريبه و اسرار عجيبه در آن مودّع كردهاند . و بيان آن به زبان ابدى كنند به عبارت ازلى .
شيخ - رحمه - گفت : زبان بيان ايشان بدان ناطق گردانيد . و اين ، از فضل حق سبحانه و تعالى است در حقّ ايشان . كه درهاى خزاين كرم و دقايق نعم و صفاين حكم بر ايشان گشوده . و از جملهء آن علوم لدنّى كه متداول است ميان ايشان ، جمع [ است ] و تفرقه . و ببايد دانست كه : جمع ، اصل است و تفرقه فرع . قال اللّه تعالى :
« شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ »
« * * » اين جمع است [ و الملائكة و أولو العلم ، تفرقه . قوله تعالى :
آمَنَّا بِاللَّهِ
، جمع است ]
وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا
« * * * » ، اين تفرقه . شيخ - رحمه - گفت : جمع بىتفرقه زندقه باشد ، و تفرقهء بىجمع تعطيل . جنيد - رحمه - گفت : قرب به وجد ، جمع است . و غيبت واجد در بشريّت ، تفرقه . و بعضى گفتهاند : جمع ، اتّصال است كه آشنايان اين بارگاه و چابكسواران اين شكارگاه ، وجود كون و مكان از ديدهء جان پنهان كنند . و در اتّصال متلاشى شوند [ و ورد وقتشان اين باشد ] بيت :
هرگه كه دلم با غمت انباز شود * صد در ز طرب ، بر دل ما باز شود
به زان نكنم ، كه جان فداى تو كنم * تيهو چو فداى باز شد ، باز شود
و تفرقه ، شهود ايشان است در حالت مباينت . و اشارات در اين باب بسيار است . حاصل آنست كه ، مقصود از جمع ، تجريد در توحيد است . و مقصود از تفرقه ، كسب سالك . و يقين محقق است كه جمع بىتفرقه نباشد . چنان كه گويند : فلان در عين جمع است . يعنى مراقب حق سبحانه و تعالى است . چون با عمل رجوع كند ، با تفرقه آيد . و كماليّت جمع به تفرقه است . و نظام تفرقه به جمع . مزين - قد - گفت : جمع ، عين فناست و تفرقه عبوديّت . و هر دو بهم متصل است و در خطائى عظيماند قومى كه گفتند : ما عين جمعيم و به صرف توحيد رسيدهايم . و از كسب اعراض كردند و بدين سبب زنديق شدند . جمع ، چنان كه روح است . و تفرقه چنان كه قالب .
و تا اين تركيب باقى باشد ، جمع و تفرقه باقى باشد . پس تفرقه عبوديّت است و جمع توحيد . چون نظر با كسب كند ، در تفرقه باشد . و چون توفيق آن طاعت [ از ] حق تعالى داند ، در جمع بود . و چون در فنا مقام بود در جمع جمع باشد . و بعضى گفتهاند : رؤيت افعال تفرقه است و رؤيت صفات جمع ، و رؤيت ذات جمع جمع . و بزرگى گفته است كه : موسى - عللم - در
هامش
( * ) عوارف ص 524 .
( * * ) آل عمران / 3 : 18 .
( * * * ) بقره / 2 : 136 .