عزّت ، در دام وصول نتواند آورد . و ازين مقام شيخ تاج الدّين اشنهى خبر داده است ، قطعه :
قلّاشانى كه بىنظاماند * گيرم كه ز تو نظام گيرند
وز هفت فلك دوام دوران * اندر طلبت به دام گيرند
وين چرخ حرون بىسكون را * از خيرهروى لگام گيرند
در كام نهنگ و پنجهء شير * بر شرط رضا قيام گيرند
در جستنت اوّلين قدمگاه * اين گنبد نيلفام گيرند
بر توسن خود نهند زين را * وز انجم او ستام گيرند
گرد ازل و ابد بتازند * پس هر دو جهان غلام گيرند
بر ذروهء عرش بىتحاشى * از كنه صفا مقام گيرند
گيرم كه هزار ازين بگردند * تا در صف عشق نام گيرند
عنقاى بقاى قاف عزّت * آخر به كدام دام گيرند ؟
و از جملهء احوال ، قبض است و بسط : قال اللّه تعالى :
« وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ »
« * » شيخ - رحمه - گفت : اشارت مشايخ در قبض و بسط بسيار است ، امّا هر يك به اشارتى قناعت كردهاند . و من مىخواهم كه به بنيادى شافى تقرير آن كنم به توفيق حق تعالى ، معلوم بايد كرد كه قبض و بسط را موسمى است معلوم و وقتى معين كه نه پيش از آن بود و نه پس از آن . و وقت آن در اوايل محبّت خاص بود ، نه در نهايت آن . و آنچه در مقام محبت عام لايح شود ، به حكم ايمان نه قبض و نه بسط بود بلكه خوف و رجا بود . و مشابهتى دارد به قبض و بسط ، و لكن غمى به سالك رسد پندارد كه قبض است ، يا نفس او اهتزازى نمايد او پندارد كه بسط است . و مادام تا بقيّهء نفس امّاره باقى بود ، غم و نشاط باقى بود . و آن در مقام محبّت عام بود . و سالك چون ترقى كند از محبّت عام به محبّت خاص ، قبض و بسط ظاهر شود . و قبض از ظهور و صفات نفس تولّد كند و بسط از غلبهء صفات دل . و چون دل سالك از پرده بيرون آيد ، هيچ حال او را مقيّد نتواند كرد . در اين حال او را نه قبض بود و نه بسط . چون ديگرباره دل را وجودى پيدا آيد به سبب فنا و بقا ، وجود نورانى ظاهر شود . ديگر بار قبض و بسط معاودت كند . و چون از فنا و بقا خلاص يابد ، از قبض و بسط فلاح يابد . و باشد كه قبض ، عقوبت افراط باشد در بسط . و اين آن وقت باشد كه واردى از حق تعالى به دل رسد ، دل را ممتلى گرداند از روح روح و استبشار دل . نفس از آن استراقى كند به طبع مطيع شود و در بسط افراط كند . بدان سبب به قبض معاقب شود . و چون نفس متأدّب باشد دل را هرگز قبض نباشد ، و چون علم حال بكمال باشد ، سبب قبض و بسط مخفى بماند .
هامش
( * ) بقره / 2 : 245 .