از جملهء [ احوال ] فنا است و بقا . ابو سعيد خراز - رحمه - گفت : فنا آنست كه : متلاشى شود از خود به حق . و بقا آنست كه حاضر شود با حق . و ابراهيم شيبان - رحمه - گفت كه :
اساس علم فنا و بقا بر اخلاص وحدانيّت و صحّت عبوديّت است . و هرچه جز اين است ، محض مغلطه و عين زندقه است . و بعضى گفتهاند : فنا آنست كه ، از مخالفت احتراز كند . و بقا آنست كه در آنچه مأمورات حق تعالى است ، در مطاوعت آن مسارعت نمايد . شيخ - رحمه - گفت : فنا بر دو نوع است : ظاهر و باطن . ظاهر آن باشد كه حق تعالى به طريق افعال بر بنده تجلّى كند ، و او را مسلوب الاختيار كند . و نشانش آن باشد كه روزها با طعام و شراب نيفتد . تا حق تعالى يكى را برگمارد كه او را طعام و شراب دهد . چنان كه مراد حضرت عزّت باشد . و فناى باطن آن باشد كه حق تعالى بر او تجلّى كند ، يكبار به طريق صفات و يكبار به طريق ذات . و در تجلّى ذات ، پيش نظر سالك نه عرش ماند و نه فرش . نه دنيا و نه آخرت . نه بهشت و نه دوزخ . نه شقاوت نه سعادت . همهء مكوّنات و مخلوقات بهيكبار بيند . و هرچه جز وى است ذليل و خوار انگارد . سطوت تجلّى ذات در اندرون او ، چنان دستبرد نمايد كه نه در گذارد و نه ديوار و نه از ديار وجود او ديّار .
و به زبان بىزبانى اين اشارت كند بيت :
تا نگردد قطره و دريا يكى * سنگ كفرت لعل ايمان كى شود ؟
تا بكلّى برنگيرى گِل ز راه * پاى در گِل ره به پايان كى شود ؟
و ببايد دانست كه : فناى ظاهر ، ارباب القلوب و اصحاب الاحوال را باشد . امّا فناى باطن ، مخصوص است به محبوبان مراد كه از وثاق احوال نجات يافته باشند و بكلّى از بود وجود خود بيرون آمده ، و به قوّت عنايت حق تعالى به توحيد صرف رسيده [ و فرياد برآورده ] :
بيا كه تا قدحى چند دُرد خام زنيم * سراى پردهء دل سوى رطل و جام زنيم
ز فرط بيخودى ، اندر كمال بىخويشى * ز غيرت آتش در حالت و مقام زنيم
حريم ملك ز بهر شهنشه توحيد * چو گشت صافى عيش خوشى بكام زنيم
باب شصت و دوم در شرح كلمات بعضى از احوال اصطلاح صوفيان
شيخ - رحمه - گفت : طايفهء صوفيان ، بنياد تقوى و اساس پرهيزگارى محكم كردند . و غواصوار در بحار علوم لدنى غوطهها خوردند . تا از مقرّ آن لجج و تيار ، درر و اسرار و لئالى غرايب معانى برآوردند و جيد وجود طالبان و اسماع و آذان مستفيدان بدان مشنّف و مشرّف كردند . قال رسول اللّه - صلعم - انّ من العلم كهيئة المكنون لا يعلمه الّا العلماء باللّه فإذا نطقوا باللّه لا ينكره الّا