سوسى - رحمه - پرسيدند كه : توبت چيست ؟ گفت : آنست كه از هر آنچه علم ذمّ آن كرده است توبت كند به چيزى كه علم مدح آن كرده بود . و ابو الحسين - رحمه - گفت : نشان صحّت توبت آنست كه [ از ما سوى اللّه توبت كند و ] دايم به زبان نصيحت با نفس مىگويد :
بيت :
اى در طلبِ گرهگشائى مرده * در وصل بزاده ، در جدائى مرده
اى بر لب بحر تشنه در خاك شده * وى بر سر گنج در گدائى مرده
قولهم فى الورع : رسول - صلعم - گفته است : اساس دين بر ورع است « * » . و عمر خطاب - رض - گفت : صاحب ورع آن باشد كه خود را حقير نكند نزد اهل دنيا . يعنى از ايشان سؤال نكند . معروف كرخى - رحمه - گفت : ورع آنست كه زبان خود از مدح چنان نگاه دارد كه از ذمّ و عيب . و ابراهيم خواص - رحمه - گفت : ورع ، دليل خوف است . و خوف ، دليل معرفت . و معرفت ، دليل قربت . و نصيحت صاحب ورع با نفس اين باشد بيت :
چندان برو اين ره كه دُوى برخيزد * ور هست دوى ، به رهروى برخيزد
تو او نشوى ، وليك اگر جهد كنى * جائى برسى كز تو توئى برخيزد
قولهم فى الزّهد ، رسول - صلعم - گفت : هرگاه كه شخصى بينى كه ترك دنيا كرده باشد ، مجالست او اختيار كن ، كه او صاحب حكمت باشد « * * » . جنيد - قد - گفت : زهد آنست كه ترك املاك كند و به دل تتبّع آن نكند . سهل عبد اللّه - رحمه - گفته است كه : عقل ، هزار سهم است و هر سهمى را هزار اسم است ، و عنوان هر اسمى ترك دنيا است .
سرىّ سقطى - رحمه - گفته است كه : زهد ، ترك حظّهاى نفسانى است . شيخ - رحمه - گفته است كه : زهد ، ترك اختيار است و از وجود خود منسلخ [ شدن ] . يعنى قبول و ردّ او ، خداى را باشد . و صوفيان ، آن را زهد در زهد خوانند . و بالاى زهد در زهد ، زهدى است كه آن را زهد ثالث خوانند . و اين زهد ثالث مقام بس شريف است . از بهر آنكه مقام زهد در زهد ، آن باشد كه در اخذ مختار باشد امّا در اعطا مختار نباشد . و زهد ثالث آن باشد كه ، حق تعالى او را مختار كند در اخذ و اعطا . و او متصرّف باشد در ممالك بالا و شيب ، و حاكم در عوالم غيب و شهادت ، و غوّاص در تيار احديّت و متحلّى به حلايل نعوت الوهيّت . و وردش اين باشد :
هان ، تا نشمارى تو به اندك دلِ ما * تا ظن نبرى كه هست كوچك دلِ ما
آن يار كه عالم همه جويان وىاند * گر زانكه نشانْش خواهى ، اينك دل ما
هامش
( * ) ترجمهء حديث : « ملاك دينكم الورع » ترك الاطناب شماره 488 .
( * * ) ترجمهء حديث : « اذا رأيتم الرّجل قد أوتى زهدا فى الدّنيا و منطقا ، فأقربوا منه فانّه يلقى الحكمة » جامع الصغير ج 1 ص 42 .