آيد . قال اللّه تعالى :
« تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ »
« * » و وقت باشد كه اثر آن سماع به روح رسد . و از آن در تموّج آيد و تنگى در دل ظاهر شود . و خداوندش در ناله و اضطراب آيد ، و اين نشان ابرار و صلحا باشد . عبد اللّه عمر - رض - چون قرآن خواندى در يك آيت بماندى . چنان كه از غلبهء اشك بر نتوانستى خواندن . و يك روز و دو روز از خانه بيرون نيامدى . و اصحاب و ياران را ظنّ چنان افتادى كه او بيمار است و به عيادت وى رفتندى ، و در خبر است كه : ابىّ كعب - رض - نزديك رسول - عللم - قرآن مىخواند ، جملهء حاضران [ را ] از اثر آن قرائت رقّت پيدا شد ، رسول - عللم - گفت : در وقت رقّت ، دعا به غنيمت داريد كه آن نعمتى بزرگ و عطيّتى تمام است از حضرت عزّت به شما « * * » ، و أمّ كلثوم - رض - روايت مىكند كه : رسول - عللم - [ گفت ] : هرگاه كه مرد از ترس خداى تعالى بلرزد ، همچنان گناه از وجود او بريزد كه برگ خشك در وقت جستن باد سخت از درخت بريزد . و در روايتى ديگر : آن وجود بر آتش دوزخ حرام شود . و منقول است كه : جعفر طيّار - رض - سماع شنيده است . و ائمّه اختلاف كردهاند در سماع شنودن ، بعضى انكار مىكنند و نسبت آن به فسق مىكنند و بر اين انكار اصرار مىنمايند . و بعضى آنند كه ، سماع را راه حق مىدانند . حسن ابن سالم را - رض - پرسيدند كه : چه گوئى در حقّ سماع ؟ گفت : من چگونه انكار كنم [ سماع را ] جنيد و سرىّ سقطى و ذو النّون مصرى - قد - كه از من بهتر بودهاند ، شنودهاند . و شيخ ابو طالب مكّى - رحمة - در كتاب قوت القلوب در تجويز سماع دلايل بسيار و براهين بيشمار ايراد مىكند و از سلف صحابه و تابعيان نقل مىكند . و اختيار او صواب و درست است كه بعد از تدبير وافى و تفكّر كافى به احوال سلف اين اختيار كرده است ، و حزم و احتياط در آن به امضا رسانيده است ، و شرح داده كه : سماع چند نوع است : حرام است و حلال و شبهت ، هر كس كه از شره نفس سماع شنود ، وى را حرام است شنودن آن ، و هر كس كه به صفتى شنود كه مباح باشد و رعونت طبيعى با وى همراه باشد ، سماع وى سمت شبهت دارد ، و آن نيز داخل لهو باشد ، و آن سماع كه از اين هر دو صفت مبرّا و معرّا باشد ، شنودن آن حلال است و بر آن هيچ انكار نيست . شيخ - رحمه - گفت :
اين قول شيخ ابو طالب مكى است كه از كمال حال و وفور علم به احوال سلف ، تقرير كرده است ، و ما وجه تحليل و تحريم سماع مفصّل بيان كنيم فايدهء سالكان را بعون اللّه و حسن توفيقه : امّا دف و شبابه اگرچه در مذهب شافعى - رض - جائز است ، ترك آن اولىتر است . و از خلاف دور تر ، و آنچه جز اين است ، استماع آن رواست ، چون قصايد كه در آن ذكر بهشت و دوزخ و اشتياق به حضرت عزّت كرده باشد . و هر شعر كه مهيّج شوق مشتاق باشد و ذكر هجر و وصل كرده باشد ،
هامش
( * ) زمر / 39 : 23 .
( * * ) اشاره به حديث : « اغتنموا الدّعاء عند الرّقة فانّها رحمة من اللّه تعالى » جامع الصغير ج 1 ص 79 .