تشيّع احيا شده « 1 » و بروز هرج و مرج اقتصادى - اجتماعى و تجزيهء سياسى از عوامل ظهور حديثگرايى اهل تسنّن در اين دوره بودند . اما در نهايت ، پيوند ميان دربار ، معتزله و شيعه ، به ويژه در ابتداى قرن ، به معدود شخصيتهاى مهم ، بخصوص به بنى نوبخت ، وابسته بود كه گفتار و كردارشان اقداماتى را ، هم در جهت سازماندهى جامعه به شيوهء طبقاتى و هم در جهت كسب توافق با قدرت سياسى رسمى مجاز مىشمرد تا از اين رهگذر ، منافع و آتيهء جامعهء امامى را در دوران پس از غيبت امام دوازدهم [ عليه السّلام ] در سال 260 ق / 873 - 874 م حراست كند . در آغاز اين قرن ، اندكى پس از ورود كلينى به بغداد ، پشتوانههاى اصلى گفتمان عقلگراى شيعى امامى از ميان رفتند و شيعيان بغداد دستخوش خصومت دربار و بخصوص عامّهء مردم شدند ، به گونهاى كه به رواج دايمى گفتمان مذكور - اگر نگوييم به بقاى خود جامعهء امامى نيز - هيچ اطمينانى نبود .
فصل سوم ، وضعيت اسلام ، به ويژه اسلام شيعى ، را در همين دوره در ايران بررسى مىكند ، با تأكيد بر قم و رى كه كلينى پيش از آمدنش به بغداد ، در آنها سكونت داشت . قم در پى ورود اشعريان و موالى ايشان به اين منطقه ، از لحاظ مادى و معنوى ، جان كاملا تازهاى گرفت . گرويدن خاندان اشعرى به مذهب اماميه و ظهور ايشان به مثابهء رهبران سياسى و معنوى شهر ، موجب گرديد قم تا قرن سوم ق / نهم م به يك مأمن شيعى و به ويژه [ دوازده ] امامى ( اگر نگوييم به يك دولت - شهر ) اشتهار يابد ، بر خلاف ساير شهرهاى اين منطقه كه ممكن بود گروههايى از مؤمنان در آنها يافت شوند . اين فصل همچنين تلاشهاى مكرّر سياسى و بخصوص نظامى حكومت عبّاسى براى كنترل اين شهر و اخذ ماليات زمين از ساكنان آن و تلاشهاى مكرّر ساكنان براى ممانعت از مميّزى زمين و
هامش
( 1 ) .resurgent .