پژوهش حاضر بر آن است كه ابعاد سه مجموعه از اولين مجموعههاى روايى شيعهء دوازده امامى را ، يعنى محاسن برقى ( م 274 - 280 ق / 887 - 894 م ) ، بصائر الدرجات صفّار قمى ( م 290 ق / 902 - 903 م ) - كه هردو در قم و در اواخر قرن سوم ق / نهم م گردآورى شدهاند - و الكافى فى علم الدين كه در اوايل قرن چهارم ق / دهم م توسط كلينى ( م 329 ق / 940 - 941 م ) در بغداد گردآورى شده ، به صورت تطبيقى بررسى كند ، البته با تأكيد بر اينكه اين مجموعهها آثارى متمايزند كه طى هفتاد سال پس از غيبت امام دوازدهم [ عليه السّلام ] در سال 260 ق / 873 - 874 م توسط افراد گوناگونى كه در دو محيط فكرى زندگى مىكردند ، گردآورى شدهاند .
بنابراين ، بخش اول اين پژوهش ، اوضاع سياسى - اجتماعى و مذهبى شيعه و بخصوص اماميه را در قرن سوم ق / نهم م در بغداد و شهرهاى ايرانى رى و قم بررسى مىكند . كلينى ، گردآورندهء سومين و آخرين مجموعه از سه مجموعهء مورد نظر در اين كتاب ، طى دورههاى مهم زندگى خود ، در اين شهرها سكونت داشت .
فصلهاى اول و دوم بيانگر آن است كه گرچه شهرت قرن سوم ق / نهم م شايد به خاطر چند عامل ( غارت بغداد ، تأسيس سامرّاء ، قبضهء قدرت توسط سپاهيان « ترك » ، تجزيهء سياسى حكومت عبّاسى و ظهور حديثگرايى « 1 » اهل تسنّن ) باشد ، اما اين قرن تا حدّ زيادى شيعى نيز بود . هم اوايل قرن و هم به ويژه اواخر قرن ، شاهد همسويى منافع ميان دربار و تعاليم شيعه و شخصيتهاى مهم آن ، به ويژه شخصيتهاى عقلگرا ، بوده است . اواسط اين قرن به واسطهء مجموعهاى از قيامهاى سياسى ، اجتماعى و اقتصادى شيعيان نخستين ، « 2 » دچار آشفتگى شد .
هامش
( 1 ) .Traditionalism .( 2 ) .Proto - Shia .