فصلهاى ششم ، هفتم و هشتم ، كافى را به مثابهء مجموعهء مشخصا قمى ، كه براى جامعهء امامى بغداد تدوين شده است ، به تصوير مىكشد . اسناد كافى نشان مىدهد كه اين مجموعه حتى بيش از دو مجموعهء قبلى ، به مراتب قمى و بخصوص اشعرى است : دو راوى قمى ، كه يكى از آنها اشعرى است ، بيش از نيمى از 7599 حديث از 16199 حديث كافى را ، كه مورد بررسى پژوهش حاضر قرار گرفته ، روايت كردهاند ، و سه اشعرى نيز 35 درصد از 7599 حديث [ مزبور ] را روايت كردهاند . 22 سال اقامت كلينى در بغداد « 1 » اين فرصت را به وى داد كه با گرايشهاى كلامى ، اجتماعى و سياسى متضاد در پايتخت حكومت و نيز عقلگرايى شيعى و سنّى و اخباريگرى احياشدهء اهل تسنّن مواجه شود . گزينش و تنظيم 16199 روايت موجود در مجموعهء كافى توسط كلينى ، نشاندهندهء اين است كه گفتمان اخباريگرى قمى در تفسير مسائل اعتقادى ، نه تنها تمسّك به هرچيزى غير از منابع وحيانى علم را رد نموده - به ويژه آنگونه كه در احاديث ائمّه [ عليهم السّلام ] مجسّم شده - بلكه هرگونه ساختار طبقاتى نهادينه شده نسبت به فرايندهاى مرتبط با اعمال گوناگونى را نيز كه روزانه در زندگى جامعهء شيعه اهميت دارند ، نمىپذيرد .
افزون بر اين ، گفتمان مزبور همهء مسائل عملى مهم ، هم براى جامعهء شيعه و هم براى افراد مؤمن ، را فراگرفت و براى آنها قواعدى فراهم ساخت و دربارهء مسئلهء تعامل مؤمنان با غيرمؤمنان عموما ، و با نهاد سياسى حاكم خصوصا ، موضع خصمانه ، اما واقعبينانه اتخاذ نمود . در اين فرايند ، كلينى به نحوى روشمند ، گرايشهاى موجود در اخباريگرى قمى را ، كه در بصائر الدرجات مشهود بود و بر سرشت فوق طبيعى شخصيت و علم امام و پيروانشان تأكيد داشت ، كماهميت
هامش
( 1 ) . همانگونه كه در مقدّمهء ناقد ذكر شد ، كلينى فقط دو سال آخر عمر خود را در بغداد سپرى كرده ، اما مؤلّف در چند جاى كتاب ، از اقامت بيست ساله يا طولانى كلينى در بغداد ، سخن به ميان آورده است . ( م )