ابعاد ديگر تعاليم شيعه ، همچون « كلام ، جهانشناسى ، اخلاق ، سياست ، جوانب عملى عبادت ، عرفان ، فقه ، رستاخيرشناسى « 1 » » و مانند آن از همين نظريهء به شدت باطنى « 2 » امامت نشأت گرفته است . ظهور « ارباب فقه » « 3 » و ارتقاى خودشان در مقام نوّاب امام [ عليه السّلام ] در جامعه ، احتمالا به زمان رسميت يافتن تشيّع در ايران دوران صفوى برمىگردد . فقه به رشتهء علمى غالب تبديل شد و قدرت و جاهطلبى سياسى ، كه ائمّه [ عليهم السّلام ] آن را مايهء نابودى « دين حقيقى » مىدانستند ، از اين زمان به بعد ، به عنوان ضامن اجراى صحيح دين به شمار آمد . « متكلّمان فقيه » براى كشاندن مكتب ائمّه [ عليهم السّلام ] به عرصهء سياست ، به كارگيرى آن در سطح اجتماعى و متجلّى كردن آن به عنوان يك ايدئولوژى ، به جاى امام [ عليه السّلام ] نشستند . 34 يكى از نقاط قوّت منحصر به فرد كتاب هدايت الهى « 4 » كار موشكافانهء مؤلّف است كه از طريق منابع اوليهء عربى و از جمله ، قديمىترين مجموعههاى روايى شيعهء دوازده امامى ، به ويژه محاسن برقى ، بصائر الدرجات صفّار و كافى كلينى انجام داده است . 35
رويكردى تاريخى به احاديث شيعه
در مجموع ، محققانى همچون مادلونگ ، كلبرگ ، الياش ، كربن ، نصر ، كالدر و امير معزّى مطالب زيادى دربارهء اعتقادات خاص تشيّع ، به غرب آموختهاند و بخصوص توجه ديگران را به مبانى روايى اين اعتقادات معطوف داشتهاند ، در حالى كه نوگرايان به دنبال تعيين لوازم و پيامدهاى عملى و غالبا سياسى اين اعتقادات بودهاند .
هامش
( 1 ) .eschatology .( 2 ) .esoteric .( 3 ) .Doctors of Law .( 4 ) .The Divine Guide .