حديثگرايى قمى را بهطور جدّى محكوم كردهاند و اين رشته تا به امروز براى درك گرايشها و وقايع مربوط به تاريخ مذهب در قم در قرنهاى سوم ق / نهم م و چهارم ق / دهم م به شهرت آثار آنها تكيه كرده است - از شهر ، تصويرى شبيه يك ميدان نبرد ميان دو گروه مختلف از محدّثان به نمايش گذاشته است : يك گروه كه تنها رواياتى را مىپذيرفتند كه راويانشان كاملا موثق بوده و قواعد اصول فقه را به كار بستهاند ؛ و گروه دوم كه از روايات پيروى مىكردند ، اما اين قواعد و نيز استدلال و شيوههاى معهود بحث را به كلى ناديده مىگرفتند . 4 همچنين آميزهاى از منابع مربوط به آن عصر - از جمله آنها كه از منابع بعدى تشكيل شده و با گرايشهاى عقلگرايانهء افرادى همچون نوبختى و كشّى ( فردى از آن عصر كه اثرش تنها با اصلاحات مجدّد [ شيخ ] طوسى در دسترس است ) همدلى داشتند و نيز منابع اوليهاى همچون اثر رهبر جامعهء قمى ، سعد بن عبد اللّه اشعرى ، در زمينهء ملل و نحل - و منابع بعدى ، « مفوّضه » را در ميان شيعه به گونهاى معرفى كردهاند كه معتقدند : خداوند قدرتى شبيه قدرت خودش به پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و ائمّه [ عليهم السّلام ] عطا كرده و به آنها اجازه داده است تا تشريع كنند و هرگاه بخواهند شريعت را نسخ نمايند . از جمله آراء ايشان - كه در اثر تزريق آراء غاليانهء « كيسانيه » در ابتداى قرن اول ق / هفتم م ، توان تازهاى به دست آورده بود - اين عقيده است كه اگر پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و ائمّه [ عليهم السّلام ] خودشان ، همانگونه كه افراطيان پيشين معتقد بودند ، خدا نباشند ، دستكم روح يا نور الهى در پيكر ايشان تجسّد پيدا كرده و پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و ائمّه [ عليهم السّلام ] اولين و تنها موجوداتى هستند كه خداوند آنها را بدون واسطه ، از طينتى غير از طينت ديگر انسانها خلق كرده است . براساس چنين منابعى ، مفضّل بن عمر صرّاف ( م ق 179 ق / 795 م ) و محمّد بن سنان ( م 220 ق / 835 م ) هردو از سردمداران اين گرايش شمرده شدهاند . گفته شده است : معلّى بن
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 458
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٤٥٨