قم ، كار برقى بهطور خاص ، و كار جمعآورى روايات بهطور كلى ، داراى اهميت بيشترى براى زندگى جامعه و شهر قم در آن زمان انگاشته شد . در هرصورت ، به نظر مىرسد فرايند ترديد در صلاحيت اعضاى گروه اول و تمجيد و ستايش صلاحيت گروه دوم كارى است كه عمدتا مدتها پس از مرگ چهارمين سفير امام غايب [ عليه السّلام ] و مرگ كلينى در سال 329 ق / 941 م ، و شروع غيبت كبرا توسط شرح حالنويسان بعدى همچون نجاشى و طوسى و افراد مرتبط با آنها انجام شده است . 7 دستكم تا دورهء صفويه ، روايات كافى مورد نقد و بررسى دقيق و موشكافانه قرار نگرفته بود . 8 اشتغال خاطر اين دانشمندان ، كه عمدتا از متأخّران هستند ، نسبت به مسائل درست آيينى و كجآيينى متقدّم در تاريخ مذهب ، احتمالا به همان اندازه كه مربوط به شرايط خاص دوران خودشان بوده - يا دستكم در اثر اين شرايط بيشتر تحريك شده - مربوط به واقعيات قم در قرن سوم ق / نهم م و اوايل قرن چهارم ق / دهم م نيز بوده است .
حسين وجود شمارى از روايات در جلد هشتم روضهء كافى را متذكر شده كه دربارهء نشانههاى پيش از ظهور امام غايب [ عليه السّلام ] ، كه بشارتدهندهء ظهور حضرت است ، اطلاعاتى به دست مىدهند . اين روايات بيش از آنچه در اين پژوهش انجام شده ، درخور توجه هستند . به نظر مىرسد يكى از اين روايات بايد بهطور خاص ، مربوط به گردآورندهء آن باشد . محمّد بن يحيى اشعرى ، راوى 25 درصد از 7599 روايت كافى كه در اين پژوهش بررسى شده ، از احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى ( يكى از اصحاب امام نهم [ عليه السّلام ] و يكى از افرادى كه هم با امام هشتم [ عليه السّلام ] و هم با امام يازدهم [ عليه السّلام ] مرتبط بوده است . « شيخ ، وجه ، فقيه قمىها و رئيس ايشان كه سلطان با او ملاقات مىكند » ) از حسن بن محبوب از يعقوب بن سرّاج - يك صحابى كوفى امام ششم ، امام جعفر صادق [ عليه السّلام ] كه بعدا ابن غضائرى او را به عنوان راوى
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 460
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٤٦٠