به دليل آنكه كلينى به دنبال ورودش به شهر بغداد در زمانى پس از اوايل قرن سوم ق / نهم م ، براى پاسخ به سؤال درخواستكنندهء مستقر در بغداد دربارهء روايات و كارايىشان ، [ كه در مقدّمهء كافى به او و درخواستش اشاره شده است ] به اين راويان و رواياتشان روى آورد ، روايات كافى دلمشغولىها و برداشتهاى نخبگان قمى را دربارهء مسائلى كه طبق استنباط كلينى براى جامعهء شيعى در بغداد اهميت داشت ، برملا مىكند ؛ چرا كه اقامت 20 سالهء وى در شهر بغداد به او اجازه داده بود تا [ از نزديك ] شاهد اوضاع و احوال آن جامعه باشد . اقامت كلينى به او امكان داده بود تا شاهد گفتمان عقلگرا باشد . گفتمان عقلگرا تا آن زمان در ميان مؤمنان شهر حكمفرما بود ، اما تأثير آن آشكارا بهطور فزايندهاى [ موجد ] وضعيت خطرناكى در دههء اول قرن جديد بود و اقامت كلينى در بغداد [ همچنين ] به وى اجازه داد تا رشد حديثگرايى اهل تسنّن را مشاهده كند و حمايتهاى جناحهاى مختلف شهر را ، چه در سطح عوام و چه در سطح نخبگان ، از اين جريانات مختلف و ناسازگار مذهبى - عقلانى دريابد - احتمالا اهميت اين دريافت كمتر از آن مشاهده نبود - و شايد هم مستقيما تجربه كند . اينكه كلينى روايات كلامى و روايات عملى را نيز گنجانده است و در واقع ، اينكه روايات عملى قريب سه چهارم كل اين مجموعه را تشكيل مىدهد ، حاكى از اين است كه او قصد داشته است براى متقاضى [ تأليف كتاب ] ، راهنمايى به اندازهء كافى جامع دربارهء ويژگىهاى بنيادى و اساسا متمايز مذهب در اين محيط اجتماعى فراهم كند ، كه اين ويژگىها بهطور صريح ، عقلگرايى شيعى و دستكم بهطور تلويحى ، عقلگرايى و حديثگرايى اهل تسنّن را زير سؤال ببرد . باتوجه به نوسان داشتن فرصتهاى شيعهء شهر در اين دوره ، به ويژه در سالهاى آخر عمر كلينى - آنگونه كه قبلا ترسيم شد - كار او بىترديد ، بايد يك اقدام شجاعانه بوده باشد .
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 455
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٤٥٥