شيعه در اين شهر ، و نيز ستيز ميان عقلگرايان و اهل حديث سنّى و توان نيروهاى متحد با هريك ، در اختيار او گذاشت . در واقع ، هنگامى كه كلينى تأليف كافى را قريب سال 309 ق / 921 - 922 م آغاز كرد . همهء جوامع [ حديثى ] عمدهء اهل تسنّن كامل شده بودند ، كه - در هرحال ، براى سنّىها - اين مطلب را تأكيد مىكرد كه قرن سوم ق / نهم م قرن حديثگرايى است .
صحيح بخارى داراى قريب 7275 روايت يا با كم كردن موارد تكرارى ، داراى 4000 روايت است كه در 93 كتاب گوناگون تنظيم شدهاند . اين كتابها با كتاب « ايمان » شروع مىشوند و سپس شامل كتابهايى در زمينهء جنبههاى طهارت ، حيض ، و كتابهايى دربارهء جوانب گوناگون نماز ، زكات ، حج ، روزه ، روابط تجارى گوناگون - از جمله قرض و ورشكستگى - جهاد ، فضايل پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و اصحابشان ، تفسير قرآن ، ازدواج ، طلاق ، خوردنىها ، صيد و شكار ، طب ، پوشش و آرايش ، آداب ، قدر ، قسمها ، حدود ، ديه و توحيد مىشوند .
مسلم [ در صحيح خود ] 4000 روايت خود را به قريب 41 كتاب تقسيم كرده كه از آن جمله ، كتابهايى دربارهء موضوعات ذيل است : ايمان ، جوانب گوناگون طهارت ، حيض ، جوانب گوناگون نماز ، زكات ، روزه ، حج ، ازدواج و طلاق ، معاملات تجارى ، ارث ، وصايا ، قسمها ، حدود ، جهاد ، قربانىها ، پوشش و آرايش ، شعر ، خصلتهاى ممتاز پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و اصحابش ، قدر ، علم ، توبه ، روز قيامت ، بهشت و جهنم ، نشانههاى آخر الزمان پيش از روز قيامت ، زهد و تفسير قرآن . روشن است كه اين گردآورىها تلاشهاى فراگيرى بودند كه براى ترسيم مبانى مجموع امور اعتقادى و عملى [ با استفاده ] از روايات نبوى مورد قبول اهل تسنّن ، تدارك شده بودند . به معناى دقيق كلمه ، اين گردآورىها اين عقيدهء معتزلى را زير سؤال مىبردند كه به كارگيرى عقل بشرى به تنهايى ، و نه به كارگيرى محدود آن ، مىتواند
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 390
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٣٩٠