پىنوشتها
( 1 ) . چنانكه اشاره شد ، امير معزّى
( The Divine Guide , pp . 44 , 171 n 217 )
« الهيّات » را به دقت تعريف كرده است تا ويژگى بررسى جدلى كلام متأخّر را [ از تعريف ] خارج كند .
( 2 ) . براى [ ملاحظهء ] خلاصهاى از منابع اين علم ، ر . ك . امير معزّى [ پيشين ] ، ص 70 به بعد ، همچنين قس .
Kohlberg , " Imam and Community " [ op . cit . ]
( 3 ) . نجاشى [ پيشين ] ، ص 354 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 143 - 144 ؛ طوسى ، رجال ، ص 436 . دانشپژوه ( ج 5 ، ص 1186 ) اشاره كرده است كه [ شيخ ] حرّ عاملى ( م 1104 ق / 1693 م ) در وسائل الشيعه و [ علّامه ] محمّد باقر مجلسى ( م 1110 ق / 1699 م ) در بحار الانوار ، بصائر را ستودهاند . اما در روضات الجنات خوانسارى ( م 1313 ق / 1895 م ) يا اعيان الشيعهء امين ( م 1373 ق / 1952 م ) هيچ مدخل جداگانهاى دربارهء صفّار وجود ندارد ، هرچند دانشپژوه اشارات گذرا و تحقيرآميز خوانسارى به بصائر در انتقادش از غلات شيعهء دوازده امامى را در مدخل مربوط به « رجب بن محمّد برسى » ( م ب 813 ق / 1410 م ) نقل كرده است . ر . ك . خوانسارى [ پيشين ] ، ج 3 ، ص 341 . براى ملاحظهء تمجيد بيشتر از بصائر از سوى عالمان شيعه ، ر . ك . ص 8 - 10 از مقدّمهء كوچهباغى بر بصائر كه در ذيل مىآيد .
( 4 ) . ر . ك . اردبيلى ، [ پيشين ] ، ج 2 ، ص 93 - 94 . امير معزّى
( Al - Saffar al - Qummi , pp . 234 - 235 )
فهرستى از 13 شخصيت مهم اين دوره در قم را ذكر كرده است . براى ملاحظهء فهرستى از 146 تن از مشايخ وى ، ر . ك . مقدّمهء كوچهباغى بر بصائر ، ص 12 - 15 .
( 5 ) . نجاشى ، [ پيشين ] ، ص 281 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 118 ؛ اردبيلى ، [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 433 - 434 . وى احاديثى را از احمد بن محمّد برقى ، كه او نيز موالى است ، روايت كرده و اعتبار وى به حدّى بود كه خود احمد بن محمّد عيسى اشعرى و اشعرىهاى ديگرى همچون سعد بن عبد اللّه و محمّد بن على بن محبوب و نيز قمىهاى ديگرى همانند على بن ابراهيم و محمّد بن عبد الجبّار همگى رواياتى از وى نقل كردهاند .
( 6 ) . چنانكه خواهد آمد ، او يكى از منابع مهم احاديث براى كلينى بود . نجاشى نيز او را « ثقه » دانسته است .
( ص 66 ) [ ر . ك ] اردبيلى ، [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 252 - 253 .
( 7 ) . امين در اعيان الشيعه ، ج 9 ، ص 271 - 272 ، به 4 نفر ، كه در اين دوره به نام « احمد بن محمّد » شناخته شده بودند ، اشاره مىكند . همچنين ر . ك . مقدّمهء ارموى بر محاسن ، ص 34 - 36 .