امام [ عليهم السّلام ] براى اولينبار در تفسير على بن ابراهيم بن هاشم قمى ( م ب 307 ق / 919 م ) آمده است . 81 على بن ابراهيم پسر ابراهيم بن هاشم بود كه صفّار قريب 105 روايت از وى نقل كرده است . مشكل مىتوان گفت : اين عقيده كه حدّ نهايى تعداد ائمّه 12 است - گذشته از رواياتى كه مؤيّد [ اين باور ] بودند - پيش از آنكه صفّار ( م 290 ق / 902 - 903 م ) بصائر را گردآورى كند ، در قم وجود نداشته است ؛ اما در زمان حميرى ، كه احتمالا با فاصلهء 7 سال پس از [ فوت ] صفّار از دنيا رفت ، يا در زمان على بن ابراهيم ، كه وى نيز احتمالا با فاصلهء 17 سال پس از [ فوت ] صفّار درگذشت ، وجود داشته ، ولى در دسترس ابراهيم ، پدر على ، كه صفّار رواياتى را از وى نقل كرده ، قرار نگرفته است . در واقع ، اعتقاداتى دربارهء مهدى [ عليه السّلام ] و غيبت ، پيش از قرن سوم ق / نهم م 82 كاملا رايج بوده است - و همانگونه كه در ذيل بيان خواهد شد - خود كلينى ، رواياتى را از ائمّه [ عليهم السّلام ] از طريق راويان موثّق دربارهء غيبت و عدد 12 به عنوان حدّ نهايى تعداد ائمّه [ عليهم السّلام ] ، از چند تن از معاصران صفّار در قم نقل كرده است . 83 در واقع ، به نظر مىرسد اين توقّع ، كه تكتك آثار تأليف شده در اين دوره به بيان غيبت و عدد 12 به عنوان حدّ نهايى تعداد ائمّه [ عليهم السّلام ] پرداخته باشند ، بسيار مشكلسازتر است ؛ [ زيرا ] محققان گوناگون دستور كارهاى محققانهء خاص و گوناگونى را پى گرفتهاند .
همانگونه كه در فصل قبل بيان شد ، در همين زمان ، ملل و نحلنويسان معاصر ، از جمله سعد بن عبد اللّه اشعرى ، كه 9 سال پس از [ فوت ] صفّار در حدود سالهاى 299 - 301 ق / 911 - 914 م درگذشت ، خبر از وجود كسانى دادند كه منتظر بازگشت قريب الوقوع پسر امام يازدهم [ عليه السّلام ] و از سرگيرى سلسلهء جانشينى بودند .
خود بصائر قريب 30 روايت در ضمن 3 باب ، در آخرين جزء از 10 جزء اين كتاب آورده كه در آنها ائمّه [ عليهم السّلام ] به مؤمنان اطمينان دادهاند كه « خداوند هيچگاه
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 251
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٢٥١