ق / 900 م ، بهطور موقّت از بين رفت . در اين سال ، برادر حسن ، محمّد بن زيد ، به دست سامانيان - كه پس از آن ، تسنّن را در اين منطقه مجددا تثبيت كردند - كشته شد . حسن بن على اطروش حسينى ، زيديه را در سال 301 ق / 914 م در اين منطقه احيا نمود . 9
به دو ظهور دعوت اسماعيليه نيز در ايران ، بخصوص در رى و كلين ، طى اين چارچوب زمانى بود . همزمان با آغاز فعاليت قرامطه در عراق در اواسط قرن سوم ق / نهم م ، داعى [ اسماعيليه ، موقعيت ] خود را در روستاى كلين تثبيت كرد . او كه لو رفته بود ، به رى گريخت و پنهان شد و در همانجا فوت كرد . پسر او جانشين وى شد و سپس مريد اصلى اين پسر به نام غياث ، كه از اهالى « كلين » بود ، در مقابل سنّىهاى محلّى ايستاد و پيروانى را ، هم در قم ، و هم در كاشان جذب كرد . هنگامى كه اهالى رى عليه او تحريك شدند ، او به خراسان گريخت و مذهب امير محلّى آنجا را تغيير داد . اما غياث زمانى به رى بازگشت و ابو حاتم ، احمد بن همدان رازى ( م 322 ق / 934 م ) را به عنوان نايب خويش منصوب كرد . سرانجام ، ابو حاتم پنجمين داعى اصلى رى و رهبر اصلى دعوت در سرتاسر كل منطقه شد و داعيانى را به اصفهان ، آذربايجان ، طبرستان و گرگان فرستاد ، و مذهب احمد بن على را ، كه از سال 307 ق / 919 م تا سال 311 ق / 924 م حاكم رى بود ، تغيير داد ؛ اما وقتى كه شهر توسط سامانىهاى سنّى مذهب در حدود 313 ق / 925 م ، به تصرف درآمد ، او به طبرستان گريخت . ابو حاتم در طبرستان - پناهگاه بسيارى از علويانى كه از عبّاسيان گريخته بودند - مذهب افراد زيادى را تغيير داد ؛ از آن جمله ، مرداويج ( م 323 ق / 935 م ) بود كه بعدا دولت ناپايدار « زيارى » را در شمال ايران تأسيس كرد .
پايتخت اين دولت رى بود و مناطقى از اصفهان و همدان را دربر مىگرفت .
نهضت اسماعيليه در اواخر قرن سوم ق / نهم م به نيشابور رسيد . يكى از
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 158
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١٥٨