( 200 ق / 815 م ) - كه يك صبغهء به شدت مرجئى داشت ، گرچه در عقيدهء ضد تجسيمى معتزله بسيار به ايشان نزديك بود - در آنجا و نيز قزوين و گرگان نفوذ داشت . 5
در ميان بيشتر عربهاى ساكن ايران ، به ويژه در خراسان ، حديثگرايى ، [ مكتب ] غالب بود . احمد بن حنبل ( م 241 ق / 855 م ) گرچه در سال 164 ق / 780 م در بغداد به دنيا آمد ، اما اصل و نسب او به يك خانوادهء عرب بصرى ، كه در مرو ساكن شده و در قيام عبّاسيان شركت كرده بودند ، برمىگشت و - همانگونه كه ذكر شد - بسيارى از محدّثان قرن سوم ق / نهم م گرچه عرب بودند ، اما متولّد ايران بوده و بخش عمدهء جمعآورى احاديث و بررسى اسناد آن را در آن مراكز حديثى ايران انجام دادند كه در اين دوره ، رشد جديدى را تجربه كرده بود . [ اين امر ] دست كم تا حدّى مديون تجزيهء سياسى بود كه ويژگى بارز اين دوره است . پايگاه قدرت « طاهريان » ، خراسان و پايتخت آنها نيشابور بود . بخارا پايتخت « سامانيان » به شدت حنفى بود كه به خاطر آباد كردن آن شهر و نيز بخارا ، مرو و سمرقند ، مورد توجه قرار داشتند . 6
اما روىهمرفته ، محدّثان حنبلى به هيچوجه پيروان مردمى فراوانى را در ايران جذب نكردند . به علت آغاز رواج مكتب « شافعى » ، در اواسط قرن سوم ق / نهم م ، در شهرهايى همچون نيشابور ، سمرقند ، تاشكند و نيز اصفهان ، شيراز ، رى و گرگان - شهرهايى كه در آنها عمدتا مكتب شافعى در محافل اخبارى رواج يافت - غلبهء حنفىها در اين ناحيه مورد چالش قرار گرفت . شافعىها از جملهء پايهگذاران بسيارى از فرقههاى صوفى ايران در قرن سوم ق / نهم م بودند . نيشابور يك مركز مهم براى نهضت زاهدانهء « كراميه » بود كه در اين قرن ، در ميان موالى ، بخصوص در نيشابور و نيز هرات رواج داشت . موالى همچنين جذب تساوىطلبى قيام خوارج
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 155
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١٥٥