كشته شد ، اما قيام ابراهيم او را بر فارس ، اهواز و واسط مسلّط كرد . « 1 » سال 219 ق / 834 م شاهد قيامى شيعى در طالقان خراسان بود . 8
زيدىها اولين گروه شيعى سازماندهى شده بودند كه در ايران اعلام موجوديت كردند . مهاجرت داخلى گستردهء سادات حسنى و حسينى به ايران - به عنوان نتيجهء مستقيم و غيرمستقيم قيامهاى ناكام زيدى عليه عبّاسيان در طول اين دوره - بهطور كلى ، در گسترش فراگير تشيّع در اين دوره در ايران نقش داشت و بهطور خاصتر ، مقدّمات قيامهاى زيدى را در خود ايران ، به ويژه در گيلان و ديلم ، فراهم كرد . بدينسان - براى مثال - يحيى بن زيد ، پسر زيد بن على با مرگ پدرش در كوفه در سال 122 ق / 470 م ، به خراسان گريخت و به رى ، سرخس و در نهايت خراسان ، بخصوص هرات ، طالقان و بلخ - جايى كه او توانست حمايتهايى را به خود جلب كند - مسافرت كرد ؛ اما قيام وى در سال 125 ق / 743 م سركوب شد .
اولين نفوذ زيديه به منطقهء « خزر » ، به دنبال قيام حسين بن على حسينى در سال 169 ق / 786 م در حجاز صورت گرفت ؛ سالى كه يحيى بن عبد اللّه حسنى به همراه تعدادى از حاميان شيعى كوفى به ديلم گريخت . تعاليم رسمى زيدى براى اولين بار توسط پيروان قاسم بن ابراهيم رسّى ( م 246 ق / 860 م ) در ايران شيوع يافت . يكى از آنها ، كه اهل « نيروس » در شرق رودخانهء چالوس بود ، در سال 250 ق / 846 م ، قيامى را عليه طاهريان سازماندهى كرد و از حسن بن زيد حسنى دعوت كرد تا از رى براى رهبرى آنها [ به آنجا ] بيايد . حسن بن زيد حسنى احكام شيعى و عقايد معتزلى را در مناطقى كه او در طبرستان به چنگ آورده بود ، به اجرا درآورد و قريب بيست سال بر آن منطقه تسلط داشت . زيديه در اين منطقه در سال 287
هامش
( 1 ) . بايد توجه داشت كه هردو برادر در يك سال ( 145 ق ) قيام كردند . ابراهيم بلافاصله پس از برادرش قيام كرد ( رمضان 145 ق ) و در ذى قعده همان سال كشته شد . ( مقاتل الطالبيين ، ص 300 ) ( ن )