آنها نقل كرده ، « قمى » است ، به نظر مىرسد كلينى در فاصلهء بين سكونتش در رى 2 و بغداد ، مدت قابل ملاحظهاى را نيز در قم گذرانده است . 3 با فرض اينكه كلينى در سالهاى تعيينكنندهء زندگىاش در چند شهر ايران سكونت داشته است ، به نظر مىرسد مناسب باشد اوضاع و احوال گروههاى كوچك مؤمنان ، كه در قرن سوم ق / نهم م و اوايل قرن چهارم ق / دهم م در سرتاسر ايران پراكنده بودند ، به طور مختصر بررسى شود . پراكندگى گروههاى كوچك مؤمنان در سرتاسر ايران بر خلاف جامعهء امامى بغداد بود كه تمايل به الهيّات عقلگرايانه ، سازش سياسى و ديدگاهى طبقاتى نسبت به سازماندهى جامعهء شيعه در دوران غيبت امام [ عليه السّلام ] بر آن حاكم بود ، هرچند اين امور به چند شخصيت مهم و ارتباط مستمر آنان با نخبگان دربار بستگى داشت .
تسنّن در ايران : حديثگرايى و تساوىطلبى
از زمان فتح ايران توسط مسلمانان در اواسط قرن اول ق « 1 » / هفتم م ، تا مدتها پس از رسميت يافتن تشيّع توسط صفويان در قرن دهم ق / شانزدهم م ، بيشتر مسلمانان در اين كشور ، سنّى بودهاند . 4 به نظر مىرسد يك تركيب مشخصا مردمگرا و تساوىطلب از مذهب « حنفيه » و مذهب « مرجئه » ، كه جذّابيت شديدى بخصوص ميان موالى ايجاد كرده بود ، طى قرن سوم ق / نهم م در ايران غالب بوده است . در واقع ، به دليل آنكه سكنهء عرب در سمت شرق از نظر تعداد به مراتب كمتر بودند ، ماوراء النهر تا قرن سوم ق / نهم م عمدتا حنفى بود . اما رى از همان ابتدا ، مركزى براى جامعهء قدرتمند حنفى بود ؛ چرا كه مكتب كلامى حنفى حسين نجّار
هامش
( 1 ) . تاريخ صحيح فتح ايران دههء دوم قرن اول ( در زمان خلافت عمر بن خطّاب ) است . مناسبتر اين است كه بگوييم : اوايل قرن اول ق . ( ن )