زبان فارسى نخستين زبان ادبيات مذهبى نزاريان گشت . اين نخستين بار بود كه يك گروه بزرگ اسلامى زبان فارسى را به جاى زبان تازى زبان دينى خود مىساخت .
كاربرد زبان فارسى همچنين نزاريان ايران را از اسماعيليان تازى زبان جدا ساخت .
متنهاى مهم دينى فارسى بىگمان از براى نزاريان سوريه به تازى برگردانده مىشده ، با اين وصف به نظر نمىرسد كه اين متنها تاثير زيادى در آنجا بجا گذاشته باشند .
ادبيات نزارى در سوريه در دوران الموت هم مستقل از ادبيات ايرانى گسترش يافت .
به نظر مىرسد كه ادبيات تازى فاطميان بر سوريان بيش از ايرانيان نفوذ بجا گذاشته باشد .
حسن صباح در پهنه سياسى ، سياست شورش مسلحانه عليه سلطنت سلجوقيان را كه كيش رايج سنى از آن حمايت مىنمود ، آغاز كرد . نزاريان دژهاى كوهستانى بىشمار را در رشته كوههاى البرز فرو گرفتند . در سرزمين كوهستان ( قهستان ) در شمال خاورى ايران شهرها را استوار ساختند و چندى پس از آن نيز دژهايى در كوهستانهاى شمالى سوريه ( شام ) به چنگ آوردند . حسن صباح از براى برابرى با نيروى نظامى بس نيرومندتر مخالفان سلجوقى خود سياست جالب كشتار رهبران بزرگ نظامى و دينى را به قصد ترساندن ايشان به دست فدائيان بنيان نهاد « 1 » .
رفتار اين فدائيان در نظر مخالفان آنچنان نابخردانه مىآمد كه آنها فداييان را حشيشيان ( حشيشيون ) يعنى معتادان به حشيش ناميدند « 2 » . اين سياست خونخوارانه نزاريان مخالفت ديرينه ميان اسماعيليان و ديگر مسلمانان سنى و شيعه را به اوج شديدترى
هامش
( 1 ) . استاد روانشاد م . ايوانف با اين عقيده مخالف است نگ : همان ادبيات كهن اسماعيلى به ترجمه همين خامه . م .
( 2 ) . نام توهينآميز حشيشى در متنهاى زيدى كناره درياى خزر از براى نزاريان الموت و كوههاى البرز به كار رفته است . نگ :Arabic Texts Concerning the history ofthe Zaydi imams of Tabaristan Daylaman and GiIanصص 146 ، 329 ) بنابراين تصور اينكه اين اصطلاح محلى محدود به سوريه بوده و هرگز در ايران به كار نرفته ( برنارد لويسB . Lewis« حشيشيه » درE . Iچاپ دوم ) غلط است .