از آن در الجزاير هست . 73 پانزده سال بعد حسين بن احمد ورثيلانى ( 1713 - 1778 / 1125 - 1192 ه . ) ، 74 از مردم قبيلهاى در نزديكى بجايه ، سفرنامهء حجاز خود را نوشت . وى در وطن خود سپس به قاهره علم آموخت و در سن كهولت يعنى به سال 1765 / 1179 ه . حجّ كرد و گزارش آن را در كتاب نزهة الأنظار فى فضل علم التاريخ و الأخبار كه با عنوان مختصر الرحلة الورثيلانية شهره است تدوين كرد . كتاب در شمال افريقا رواج بسيار دارد . به سال 1913 / 1331 ه . در تونس چاپ سنگى شده و چاپ ديگرى كه به سال 1908 / 1326 ه . در الجزاير به همّت محمّد بن شنب صورت گرفته آسانتر به دست مىآيد . 75 كتاب مفصّل نيست و حجم آن از يكصد و هشتاد و نه صفحه تجاوز نمىكند .
بجز سفرنامههاى حجّ ، تعدادى سفرنامه از مغرب به دست ما رسيده كه آنها را دنيوى توان ناميد و گهگاه در زمينهء تاريخ و تمدّن اهميت فراوان دارد ؛ چون سفرنامههاى اسپانيا كه بموقع از آن سخن خواهيم داشت . يادداشتهاى احمد بن حسن متييوى ، كه نسخهء آن بر حسب تصادف به جا مانده ، از اين جمله نيست . 76 فون دومبى ، خاورشناس اتريشى قرن هجدهم ( 1755 - 1810 ) كه مدتها به تحقيق تاريخ و لهجههاى مغرب اشتغال داشت ، كتاب را بدقت مطالعه كرده و شايد در نتيجهء مطالعات تاريخى به ترجمهء اين يادداشتها ، كه يك نسخهء آن - محتملا به خطّ مؤلّف - در وين هست ، اقدام كرد . 77 مؤلّف به ترتيبى مختصر گزارش سفر يازده روزهء خود را كه به دستور شريف محمّد بن اسماعيل ، در آخر مارس سال 1787 / جمادى الثانى 1201 ه . از فاس به تفيللت انجام گرفته در دو ورقه نقل مىكند . ظاهرا گزارش همان وقت تنظيم شده ، زيرا نسخهء خطّى تاريخ روز هفتم مارس 1789 دارد .
بعضى از مغربيان كه با جغرافيا رابطهء نامستقيم دارند ، تاريخ وفاتشان به قرن نوزدهم مىرسد . يكى از مورّخان معدود اين دوران نسبت به موضوع گفت و گوى ما اهميت خاص دارد ، وى محمود بن سعيد مقديش سفاقسى ( متوفّى پس از سال 1818 / 1233 ه . ) است 78 كه در نيمهء دوّم قرن هجدهم علم آموخت و جبرتى ، پدر مورّخ معروف ، از جمله استادان وى بود و بيشتر زندگى را در مولد خود ، سفاقس ، به سر كرد ، ولى ظاهرا بسيار سفر كرد و جاهايى مانند ونيز را ديد . تأليف اساسى وى يك كتاب تاريخ است ، با عنوان الدائره يا نزهة الأنظار فى عجائب التواريخ و الأخبار كه در تونس در دو جلد به چاپ سنگى رسيده كه چندان خوب نيست ( 1903 / 1321 ه . ) . وى جلد اوّل كتاب خود را به سال 1796 / 1210 ه . به سر برد ، و ظاهرا با مسائل جارى تماس داشت ، زيرا حكومت تونس فورا كتاب را توقيف كرد . مقالهء اوّل كتاب تاريخ ، رنگ جغرافيايى دارد ، زيرا شامل گزارش اقطار مغرب و اندلس است . از تحقيق نالينو معلوم مىشود كه كتاب بيشتر جنبهء نقل و روايت دارد . قسمت جغرافيايى بتقريب تماما از ادريسى و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 598
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٩٨