مسير سفر سوى عربستان بوده است . مؤلّف دانشمند نخست راه شمال گرفته ؛ از بغداد سوى موصل و از آنجا سوى دمشق رفته است . 51 به احتمال قوى راه معمول حجّ كاملا امن نبوده و مؤلّف مىخواسته موصل را ، كه در آنجا علم آموخته بود ، ببيند . بجز اين بقيه گزارش سفر معلوم نيست .
در اين قرن ، دورنماى عمومى مطالب جغرافيايى در قلمرو عربى واقع در مشرق سوريه بسيار كم مايه و بىرنگ است . در سوريه نيز فقط يك رشته جغرافيا يعنى سفرنامه ، به خصوص سفرنامهء زيارت كه در محيط عربان مسيحى به وجود مىآمد ، رونق كافى داشت و مطالب متعدّد و متنويع آن از همبستگى كامل برخوردار بود . تعدادى از اين سفرنامهها را در فصل پيش شناختيم ، ولى به دورانى كه از آن سخن داريم نيز آثار رونق آن را توانيم ديد . زيرا در محافل مختلف وجود مىيافت ، بلكه به سبك ادبى توجّه داشت و براى جنبش نوين ادب در محيط مسيحى به منزلهء نخستين آثار بود .
اين سفرنامهها مانند پيش غالبا مربوط به فلسطين و سوريه و رم بود . ارتباط تازهء كشيشان عرب زبان مشرق با رم از قرن شانزدهم آغاز مىشود . رخدادهاى قرن پيش از آن نيز چون سفرنامهء الياس موصلى به امريكا از همين ارتباط مايه مىگيرد . خضر كلدانى كه يك قرن بعد آمد نيز تا حدّى همانند وى بود . او اصل نسطورى داشت ، به سال 1679 در موصل تولد يافت ، 52 در مولد خويش در رشتهء دين تعليم نكو يافت ، و خيلى زود شهره شد . از نوجوانى به دانش و سرودن اشعار دينى علاقهمند شد ، فرهنگ بزرگ لغات آرامى و عربى و تركى از اوست ، و خطبهها و سرودها و ستايشهاى وى به زبان عربى و سريانى به جا مانده است . 53 خضر كلدانى پس از سى سالگى زير نفوذ راهبان باشلقپوش محل ، به مذهب كاتوليك گرويد و به همين جهت مورد آزار هم مذهبان سابق خود بود و ناچار در اوت سال 1724 از وطن گريخت . نخست سوى نصيبين رفت . سپس آنجا را به قصد ماردين ترك كرد و از آنجا به رها رفت . در بيست و چهارم فوريه سال 1725 به حلب رسيد . پس از آن در ششم مه در بندر اسكندريه به دريا نشست . نزديك تونس كشتى سخت طوفانى شد و هفدهم ژوئيه به بندر ليورنو رسيد . در راه رم ، از پيزا و چيويتاوكيا گذشت و به روز هفدهم اوت به آستان پاپ بنديكت چهاردهم رسيد . خصر كلدانى در رم مقام گرفت و حدود سال 1755 همانجا درگذشت . 54 خضر گزارش سفر و حوادث سابق و اقامت ايتاليا را در كتابى آورده كه پدر لويس شيخويسوعى آن را از روى نسخهء منحصر به فرد ، متعلّق به شخصى در قاهره ، چاپ كرده است . 55 كتاب شامل حوادث از سال 1719 تا سال 1734 است و متأسّفانه در روز شانزدهم
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 593
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٩٣