الامصار 32 گزارشى از رمله و غزه و قاهره و همهء مصر دارد و از موضوعات مختلف چون اهرامها ( الاهرامات ) ، نيل ، جامع الازهر و دانشوران آن ، و حتّى آشوبهاى عمومى قاهره سخن مىكند . مصر بالا را نيز ديده و از منفوط گذشته ولى پيوسته رو سوى دمشق داشته و چند قصيده در ستايش آن آورده است .
انگيزهء سفر بسيارى از مردم دمشق حجّ بود . در حدود سال 1708 / 1120 ه .
مرتضى بن على علوان به زيات كعبه رفت . 33 از گزارش سفر كه به خطّ وى مانده معلوم مىشود 34 كه وى سى سال پيش از آن يعنى به سال 677 / 1088 ه . حجّ كرده بود . بار دوّم همراه كاروان شام بود و از راه معمول رفته و منزلگاههاى آن را بدقت وصف كرده است ؛ اين سفر ده ماه طول كشيده . نويسنده بجز گزارش سفر دو قصيده نيز آورده است .
جهانگردان سوريه را نسبتا بيشتر از جاهاى ديگر مىشناسيم ، ولى ديگر مناطق عربى نيز در اين زمينه سهيم بوده و بعضا اثرى محسوس در اين زمينه داشتهاند . يكى از مردم مكّه به نام عباس بن على بن نور الدّين مكّى موسوى حسينى 35 پس از سال 1718 / 1130 ه . موطن خود را ترك كرد و دوازده سال در سفر بود 36 و يادداشتهاى منظّم تهيه مىكرد . 37 به سال 1736 / 1148 ه .
در شهر مخادون گزارش سفر خود را به عنوان نزهة الجليس و امنية الأديب الأنيس تدوين كرد و اين اثر از جمله كتابهاى معدود اين دوران است كه در قاهره چاپ شده است . 38 مؤلّف كتاب خود را به شخصى مقيم يمن به نام احمد بن يحيى خازندار ، كه محتملا مشوّق سفرهاى او بوده ، پيشكش كرده است . 39 سفرنامه منظّم نيست ، ولى مطالب آن به ترتيب مناطق جغرافيايى و شهرهاى قلمرو سفر تقسيم شده است . مطلب از مكّه آغاز مىشود و از حدود و چشمههاى آن سخن مىرود . 40 پس از آن مدينه است كه گزارش سرشار دارد . 41 سپس از نجد 42 و به دنبال آن ، بىنظم و ترتيب ، از كوفه و ديگر شهرهاى عراق ( بغداد و سامره ) سپس مصر و خراسان و هند و يمن سخن دارد و سرگذشت بسيارى از اشخاص معروف ، خاصّه از اهل مكّه ، را ياد مىكند . كتاب رنگ سفرنامهء علمى دارد كه منتخبات ادبى و سرگذشتنامه را به هم آميخته است .
مسائل ادبى و سرگذشت ، بيشتر از مطالب جغرافيايى است ، ولى قسمت دوّم نيز اگر بدقت مطالعه شود ، از لحاظ تاريخ تمدّن جالب و درخور ملاحظه است .
از عراق اين دوران يك تأليف گرانقدر محلّى به جاست كه تا كنون فقط قسمتى از آن را مىشناسيم . كتاب را دانشمندى وابسته به خاندان عراقى كهنسال « سويدى » تأليف كرده است .
اين خاندان در طى قرون تاريك ادبيات عربى ، ميراث علوم قديم اسلامى را نگه داشته و زمينهء جنبش ادبيات مذكور را در قرن نزدهم / سيزدهم ه . فراهم آورده است . عبد اللّه حسين سويدى به سال 1692 / 1104 ه . در بغداد تولد يافت و در آنجا و موصل ، پايتخت دوّم عراق ،
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 591
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٩١